II SA/Wa 2176/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Maria Werpachowska Sędzia WSA – Anna Mierzejewska Sędzia WSA – Iwona Maciejuk (sprawozdawca) Protokolant – specjalista Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 października 2015 r. sprawy ze skargi M. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku M.D. z dnia [...] maja 2014 r. o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, decyzją z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. przed [...] września 2003 r., zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wykazano tylko 1 rok, 4 miesiące i 10 dni. W latach 1991-1992, 1993-1994, 1996-2002, 2006-2008 wystąpiły przerwy w ubezpieczeniu, a z dniem [...] marca 2009 r. wnioskodawca całkowicie zaprzestał zatrudnienia i do [...]września 2013 r. przez ponad 4 lata nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W tych przerwach nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy i nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia. W uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy odwołujący się wskazał, iż niezasadne jest twierdzenie organu, że w czasie gdy nie pracował nie podejmował prób przezwyciężenia przeszkód w zatrudnieniu, albowiem był zarejestrowany w RUP w [...] jako poszukujący pracy. Podał, że podejmował próby poszukiwania pracy, o czym świadczy rejestracja i wizyty w RUP. Strona wskazała na umiarkowany stopień niepełnosprawności w związku ze stwierdzoną przez biegłych z [...] schizofrenią paranoidalną i brak środków finansowych na wykup leków. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2014 r. nr [...]utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2014 r. W uzasadnieniu podał, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 powołanej ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ podniósł, że warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał, iż z akt sprawy wynika, że na przestrzeni 53 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawca posiada udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 19 lat, 7 miesięcy i 5 dni. Natomiast w ocenianym 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 1 rok, 4 miesiące i 10 dni tych okresów. Organ podał, że w okresach od [...] sierpnia 1991 r. do [...] października 1992 r., od [...] lutego 1993 r. do [...] października 1994 r., od [...] kwietnia 1996 r. do [...] października 2002 r., od [...] stycznia 2007 r. do [...] lutego 2008 r. oraz od [...] marca 2009 r. do [...] września 2013 r. nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wprawdzie przepis art. 83 w/w ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok NSA z dnia 30 marca 2006 r., sygn. akt I OSK 1328/05). W ocenie organu, niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec wnioskodawcy w wyżej wymienionych okresach nie była ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały zdaniem Prezesa ZUS przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia. Całkowita niezdolność do pracy została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS w dniu [...] marca 2014 r. od dnia [...] września 2013 r. do dnia [...] marca 2015 r. Organ podkreślił, że fakt zarejestrowania w charakterze osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku w okresie od [...] listopada 2000 r. do [...] maja 2007 r. nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy, bowiem zgodnie z przepisami ustawy okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w Urzędzie Pracy nie stanowi ani okresu składkowego ani okresu nieskładkowego. Okolicznością szczególną, wskutek której strona nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym nie jest też sytuacja na rynku pracy. Co prawda nie można kwestionować, że skala bezrobocia jest duża i występują trudności w znalezieniu pracy jednakże w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych nie jest to okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i nie może stanowić usprawiedliwienia dla ponad 15 letniej przerwy w ubezpieczeniu (wyrok WSA z 19 kwietnia 2005 r. sygn. akt II SA/ Wa 2345/04). Trudności w znalezieniu pracy, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie istnieją przeszkody w zatrudnieniu, a stan zdrowia ubezpieczonego pozwala na podjęcie zatrudnienia, nie mogą być uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy. W przeciwnym wypadku świadczenia przyznawane w tym trybie mogłyby stać się regułą.  W związku z powyższym, po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, organ nie znalazł podstaw aby uznać, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Prezes ZUS wskazał nadto, że z akt sprawy wynika, że w dniu [...] września 2014 r. z tytułu zatrudnienia strona została zgłoszona do ubezpieczenia emerytalnego i rentowego, a zatem wnioskodawca nie spełnia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2014 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi M.D. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu wskazał, że w jego przypadku zaistniały szczególne okoliczności, albowiem zdany jest obecnie na pomoc Państwa, w tym Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Podniósł, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, powołując się na ustalenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Organ ponownie podkreślił, że skarżący – choć nie wyjaśnił tego w toku postępowania, co jednak wynika z baz danych ubezpieczonych – jest zgłoszony do ubezpieczenia jako pracownik, zatem podjął pracę połączoną z ubezpieczeniem społecznym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. W ocenie Sądu, zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie naruszają prawa w stopniu, który miałby istotny wpływ na wynik sprawy. Postępowanie w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267), a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania wymienionego świadczenia jest prawidłowe. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.). Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Jednym z warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zaistnienie szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki ustawowe do uzyskania świadczenia. Z akt postępowania administracyjnego wynika, że skarżący orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS uznany został za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia [...] września 2013 r. do dnia [...] marca 2015 r. Przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, na przestrzeni 53 lat życia, udowodnił okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 19 lat, 7 miesięcy i 5 dni. Wskazania wymaga przy tym, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 listopada 2015 r. sygn. akt II UK 402/14 stwierdził, iż od czasu wejścia w życie ustawy z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 187, poz. 1112) art. 57 ust. 2 u.e.r.f.u.s. nie może już być interpretowany jako przepis samodzielnie określający warunki wymagane do nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, ale jako jedynie łagodzący w stosunku do osób w nim wymienionych przesłanki przewidziane w art. 57 ust. 1 (wskazani w hipotezie normy art. 57 ust. 2 ubezpieczeni, u których stwierdzono całkowitą niezdolność do pracy i którzy legitymują się co najmniej 20-letnim (w przypadku kobiet) lub 25-letnim (w przypadku mężczyzn) okresem składkowym i nieskładkowym, nie muszą bowiem wykazywać faktu powstania niezdolności do pracy w okresach wyszczególnionych w ust. 1 pkt 3 lub w ciągu osiemnastu miesięcy od ich ustania). Muszą natomiast, jak wskazał Sąd Najwyższy, stosownie do art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 powołanej ustawy, udokumentować co najmniej pięcioletni staż składkowy i nieskładkowy przypadający w dziesięcioleciu poprzedzającym datę wystąpienia z wnioskiem rentowym lub datę powstania niezdolności do pracy. Z tego ostatniego warunku zwalnia ubezpieczonego będącego osobą całkowicie niezdolną do pracy dopiero sytuacja opisana hipotezą normy art. 58 ust. 4, tj. wykazanie co najmniej 25-letniego (w przypadku kobiet) lub 30-letniego (w przypadku mężczyzn) okresu składkowego, o jakim mowa w art. 6 tej ustawy. W ocenianym 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udowodniono tylko 1 rok, 4 miesiące i 10 dni tych okresów. Organ zasadnie stwierdził, że w sprawie niniejszej nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Trafne jest twierdzenie organu, że za okoliczność szczególną uznać należy wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00). W czasie niewykonywania zatrudnienia przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy [...] września 2013 r., nie istniały przeszkody uniemożliwiające odprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne, których nie można byłoby przezwyciężyć. W tym czasie skarżący nie był uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Wcześniejsze orzeczenia wskazujące na stan zdrowia wymagający leczenia nie zmieniają orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2014 r., który orzekł, że całkowita niezdolność do pracy istnieje od [...] września 2013 r. do [...] marca 2015 r. Z akt sprawy wynika, że strona miała możliwość uzyskania zatrudnienia w ramach środków PEFRON, ale konieczne było zgromadzenie dokumentacji medycznej, której strona nie posiadała. Trudna sytuacja panująca na rynku pracy, fakt zarejestrowania jako osoby bezrobotnej, poszukującej pracy, stawianie się w RUP, nie stanowią okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Trafnie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał również, że sama trudna sytuacja materialna strony nie stanowi wystarczającej podstawy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w wyroku.