II SA/Wa 2289/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski (spraw.) Sędzia WSA Janusz Walawski Protokolant referent stażysta Aleksandra Olczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 kwietnia 2013 r. sprawy ze skargi W. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...], wydaną po rozpatrzeniu wniosku W. T. z dnia [...] kwietnia 2012 r. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podano, iż przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: – wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w wyżej cytowanym art. 83 ww. ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 59 lat życia wnioskodawca udokumentował łączny okres ubezpieczenia wynoszący 20 lat 3 miesiące i 6 dni. Ponadto, zarówno w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przed dniem złożenia wniosku w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentował rok i 26 dni tych okresów. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 1987-1990, 1993-1994, 1996-1998, 2000-2002, 2002-2004, 2005-2010, nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W ocenie Prezesa ZUS nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionych przerwach nie miał W. T. orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z posiadanej dokumentacji wynika, że wnioskodawca wykonywał prace dorywcze bez opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Organ podkreślił, iż podejmowanie prac dorywczych bez opłacania składek nie może być uznane za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie pozwala na uznanie, że zainteresowany pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] , wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] sierpnia 2012 r. Organ powtórzył dotychczas przedstawioną argumentację wskazującą na niewykazanie szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia W. T. Wskazał, iż z wniosku z dnia [...] kwietnia 2012 r. wynika, że w okresach przerw w zatrudnieniu pracował on dorywczo oraz na podstawie umowy o dzieło bez ubezpieczenia, co nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Ponadto podał, iż w okresach od [...] marca 2000 r. do [...] kwietnia 2001 r. i od [...] stycznia 2009 r. do [...] czerwca 2009 r. W. T. był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, co także nie może być uznane za szczególną okoliczność, od której mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi W. T. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze tej, sporządzonej przez żonę wymienionego I. T. wskazano, iż strona nie jest w stanie "napisać podania", bo jest po przebytym [...] i ma ograniczone [...]. Podniesiono, iż dotknięty ciężką chorobą mąż nie ma żadnych środków na utrzymanie, chociaż przepracował 20 lat, płacąc składki na ubezpieczenie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, wyjaśniając, że sama trudna sytuacja materialna, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Przyznane w tym trybie świadczenie emerytalne lub rentowe ma charakter wyjątkowy, jest świadczeniem przyznawanym w szczególnym trybie i w szczególnych sytuacjach. Nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną i życiową wnioskodawcy, a jest to świadczenie, które może zostać przyznane w sytuacji niedopełnienia, z powodu szczególnych okoliczności, warunków do uzyskania renty (emerytury) na zasadach ogólnych. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 1718/10). Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Istotną kwestię dla wyjaśnienia przedmiotowej sprawy stanowi ustalenie treści wniosku W. T .z dnia [...] kwietnia 2012 r. wszczynającego postępowanie o przyznanie renty w drodze wyjątku. W piśmie tym bowiem podniesiony został zarzut wadliwości orzeczenia i żądanie przekazania sprawy do rozpatrzenia komisji lekarskiej ZUS. Powyższe orzeczenie lekarza orzecznika ZUS dotyczące W. T. zostało sporządzone dnia [...] lutego 2012 r. w sprawie z wniosku wymienionego z dnia [...] lutego 2012 r. o rentę z tytułu niezdolności do pracy. W orzeczeniu tym stwierdzono, iż W. T. jest niezdolny do pracy i jako datę powstania całkowitej niezdolności do pracy wskazano [...] listopada 2011 r. Z akt sprawy nie wynika, czy i kiedy orzeczenie to stronie doręczono oraz że w przedmiotowej sprawie o świadczenie w drodze wyjątku kwestia powstania niezdolności do pracy, nie była wyjaśniana, chociaż, jak już wyżej wskazano, wniosek z dnia [...] kwietnia 2012 r. zawierał zarzut wadliwości orzeczenia. Organ przyjął datę niezdolności podaną w kwestionowanym orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2012 r. Należy bowiem mieć na względzie, iż Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Musi w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Ponieważ Prezes ZUS uchybił wskazanym wyżej regułom postępowania, nie można uznać, że organ administracji orzekający w tej sprawie w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, w związku z czym prawidłowo go ocenił i wydał zgodne z prawem rozstrzygnięcie. Dlatego też Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w wyroku.