II SA/Wa 2518/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędziowie WSA Olga Żurawska – Matusiak (spr.), Andrzej Góraj, Protokolant Asystent sędziego Mateusz Rogala, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 marca 2012 r. sprawy ze skargi R.C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] października 2011 r., nr [...] utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] sierpnia 2010 r., odmawiającą przyznania R. C. (dalej jako skarżący) renty rodzinnej w drodze wyjątku. Do wydania powyższej decyzji doszło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Wnioskiem z 22 lipca 2008 r., powołując się na art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) skarżący zwrócił się do Prezesa ZUS o przyznanie mu renty rodzinnej w drodze wyjątku. Decyzją z [...] grudnia 2008 r., utrzymaną następnie w mocy decyzją z [...] lutego 2009 r., organ odmówił przyznania wnioskowanej renty, uznając, że w niniejszej sprawie powyższy przepis nie mógł być zastosowany. Wyjaśnił, że świadczenie po zmarłym rodzicu przysługuje jedynie do ukończenia przez dziecko 25 roku życia, jak również dzieciom, które stały się całkowicie niezdolne do pracy w czasie uczęszczania do szkoły. Skarżący powyższych przesłanek nie spełnił, albowiem całkowita niezdolność do pracy powstała u niego po ukończeniu 25 lat. Wyrokiem z 23 czerwca 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 604/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na powyższe rozstrzygnięcie, natomiast Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 11 stycznia 2010 r., sygn. akt I OSK 1555/09 wyrok ten uchylił i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądom I instancji. NSA stwierdził, że w niniejszej sprawie nie została wszechstronnie wyjaśniona możliwość zaistnienia szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ww. ustawy, tj. wystąpienie zdarzenia lub stanu wyłączającego aktywność zawodową skarżącego z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków, nawet przy dołożeniu przez osobę zainteresowaną największego wysiłku. Wyrokiem z 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 235/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Prezesa ZUS z [...] lutego 2009 r. i poprzedzającą ją decyzję z [...] grudnia 2008 r. W ocenie Sądu organ uchybił przepisom postępowania administracyjnego, określonym w art. 7, art. 9 oraz art. 77 k.p.a., poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego. Sąd wskazał, że z orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z [...] kwietnia 2008 r., na które powołał się organ w wydanych decyzjach, nie wynika, aby schorzenie skarżącego powstało nagle od wskazanej w nim daty, zaś przedstawione przez skarżącego opinie lekarskie, wystawione przed orzeczoną datą powstania całkowitej niezdolności do pracy, wskazują, że symptomy choroby psychicznej, uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia, występowały u skarżącego już wcześniej. Sąd zważył, że w uzasadnieniach decyzji organ nie odniósł się do choroby skarżącego i jej specyfiki, a także nie ustosunkował się do przytoczonej treści dokumentacji medycznej. Wobec powyższego Sąd wskazał, że rozpoznając sprawę ponownie, organ powinien rozpatrzyć cały materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Decyzją z [...] sierpnia 2010 r. Prezes ZUS, po ponownym rozpatrzeniu wniosku o rentę rodzinną, odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Odwołując się do treści przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, organ podał, że w przedmiotowej sprawie renta rodzinna w drodze wyjątku nie mogła być przyznana, albowiem nie stwierdzono zbiegu szczególnych okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Zwrócił uwagę, że lekarz orzecznik ZUS, po przeprowadzeniu analizy zgromadzonej dokumentacji lekarskiej, uznał, że nie jest możliwe ustalenie wcześniejszej daty powstania niezdolności do pracy niż od stycznia 2002 r. Oznacza to, że całkowita niezdolność do pracy powstała u skarżącego po ukończeniu 25 roku życia. Nadto organ wskazał, że zgodnie z art. 74 ustawy o emeryturach i rentach wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna łączna renta rodzinna. Do renty tej uprawniona jest J. C. i w tej sytuacji nie może być przyznana renta rodzinna z tego samego tytułu w trybie wyjątku. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący zwrócił uwagę, że jego choroba rozwijała się o wiele dłużej, lecz ani on, ani jego rodzice nie byli świadomi, że może cierpieć na tak poważną chorobę. Stan zdrowia nie pozwalał na kontynuowanie nauki. Podał, że nie posiada własnego źródła dochodu, otrzymuje jedynie zasiłek pielęgnacyjny, który w żaden sposób nie zaspokaja jego podstawowych potrzeb. Poinformował także, że matka zrezygnowała z pobierania renty rodzinnej po mężu. Decyzją z [...] września 2010 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy powyższą decyzję, nie znajdując nowych okoliczności mających wpływ na zmianę decyzji odmawiającej prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, że niezależnie od tego, czy matka skarżącego jako wybrane świadczenie wskazała na rentę po mężu, czy na własną emeryturę, jest faktem, że jest uprawniona do świadczenia rodzinnego po zmarłym. Zaś po osobie, po której istnieje ustalone prawo do renty rodzinnej, niezależnie od tego, czy uprawniony chce ją pobierać czy nie, może być przyznana tylko jedna renta – ustawowa, nie zaś renta w drodze wyjątku. Wydane w sprawie decyzje stały się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 28 kwietnia 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 1719/10, uchylił decyzję ostateczną, wskazując, iż jest niedopuszczalne podpisanie obydwu decyzji przez tę samą upoważnioną osobę. Wskazał także na wytyczne zawarte w wyroku WSA z 20 kwietnia 2010 r. Decyzją z [...] października 2011 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję z [...] sierpnia 2010 r. Wskazał na aktualne orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] września 2011 r., w którym ustalono ponownie, że niezdolność skarżącego do pracy powstała na początku 2002 r. i zaakcentował, że orzeczenie jest dla organu wiążące. Odnosząc się do zgromadzonej dokumentacji medycznej, organ uznał, że jakkolwiek wynika z niej, że skarżący miał problemy zdrowotne od 1997 r., to jednak dokumentacja ta nie potwierdza istnienia u skarżącego takiego schorzenia, które przed 1 stycznia 2002 r. uniemożliwiałoby podjęcie zatrudnienia i wypracowania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ uznał, że w sprawie nie stwierdzono występowania okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych. Zwrócił także uwagę, iż zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, wykorzystanie renty w trybie zwykłym wyklucza możliwość ponownego jej uzyskania w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ww. ustawy. Podał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącego, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W skardze na powyższą decyzję, która wpłynęła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżący podkreślił, że jest chory i nie może wypracować sobie renty, gdyż nie nadaje się do żadnej pracy. Zwrócił uwagę, że choroba psychiczna nie powstaje z dnia na dzień, że zaczęła się wcześniej jak chodził do szkoły. W odpowiedzi na skargę organ, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymał swoją dotychczasową argumentację. W piśmie z 9 grudnia 2011 r. skarżący popierając swoją skargę, wyraził przekonanie, że składki wypracowane przez jego zmarłego ojca winny być przepisane na niego. Ponownie podkreślił, że nie ma środków do życia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sąd administracyjny bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 153 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej jako p.p.s.a.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sąd uwiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. W ocenie Sądu organ, rozpoznając ponownie wniosek skarżącego, powyższego przepisu nie naruszył. W ustawie z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych – przyszłych świadczeniobiorców, przewidziano w art. 83 ust. 1 regulacją szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia określone w cyt. przepisie są świadczeniami wyjątkowymi, także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nadto nie mają one charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu (bądź odmowie ich przyznania) świadczeń tego rodzaju. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenie w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc, Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie, w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie przekroczył granic uznania administracyjnego, wydając zaskarżoną decyzję. Zarówno wspomniana decyzja, jak również decyzja poprzedzająca, zawierają uzasadnienia faktyczne oraz prawne z przytoczeniem przepisów prawa. Organ trafnie podniósł, iż w sprawie nie została spełniona przesłanka okoliczności szczególnych, wskutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Okolicznościami takimi są bowiem, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, zdarzenia bądź stany trwałe, wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z uwagi na obiektywne przeszkody, niezależne od jej woli i niemożliwe do przezwyciężenia. Szczególnie okoliczności winny usprawiedliwiać niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 14 ust. 1 ww. ustawy oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS (art. 14 ust. 2a ustawy). Stosownie do art. 14 ust. 3 ustawy orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę od wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie. Odwołując się do orzecznictwa sądowoadministracyjnego podkreślić przy tym należy, ze Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS (por. wyrok WSA w Warszawie z 9 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1079/09). W rozpoznawanej sprawie takie orzeczenie lekarza orzecznika ZUS zostało sporządzone [...] września 2011 r., a skarżący nie wniósł od niego sprzeciwu. W orzeczeniu tym uwzględniono całość zgromadzonej dokumentacji lekarskiej, co wynika z jego treści, jak też z notatki służbowej z [...] października 2011 r. W orzeczeniu tym ponownie ustalono, że całkowita niezdolność skarżącego do pracy powstała 1 stycznia 2002 r., a więc i po ukończeniu przez niego 25 roku życia, i co ze względu na treść art. 68 ust. 1 ustawy najistotniejsze, po ukończeniu nauki w szkole. Skarżący tego ustalenia skutecznie nie zakwestionował. W skardze do Sądu podkreślił, że choroba psychiczna nie powstaje z dnia na dzień. Jest to stwierdzenie niewątpliwie prawdziwe, biorąc pod uwagę specyfikę choroby, na którą cierpi skarżący, ale zważyć należy, że skarżący nie przedstawił żadnej dokumentacji, ani też innych dowodów, które pozwalałyby na zweryfikowanie powyższej daty. Na podkreślenie zasługuje przy tym, że organ przeprowadził analizę zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji medycznej, jak również opinii biegłych lekarzy sądowych i z dowodów tych wyprowadził prawidłowe wnioski. U skarżącego przed styczniem 2002 r. występowały zaburzenia zachowania, co mogło wskazywać na początki choroby, ale początek choroby – jak wskazuje biegły sądowy specjalista psychiatra – nie jest jednoznaczny z całkowitą niezdolnością do pracy. Stan zdrowia skarżącego był na tyle dobry, że w sposób istotny nie zaburzał jego funkcjonowania społecznego. W sprawie brak dowodów pozwalających na uznanie, że przed styczniem 2002 r. u skarżącego występowały tego typu schorzenia, które uniemożliwiałyby mu podjęcie zatrudnienia. Zasadnie zatem organ przyjął, że w sprawie nie zostało skutecznie wykazane, iż skarżący nie nabył uprawnień do renty rodzinnej wskutek szczególnych okoliczności spowodowanych jego stanem zdrowia. Skarżący zakończył naukę w szkole ponad rok przed stwierdzeniem całkowitej niezdolności do pracy. Wtedy też utracił uprawnienie do przyznanej wcześniej, do [...] sierpnia 2000 r., na zasadach ogólnych renty rodzinnej. Jak zasadnie podał organ, odwołując się do orzecznictwa NSA, wykorzystanie renty przyznanej w trybie zwykłym wyklucza możliwość ponownego jej uzyskania w drodze wyjątku w oparciu o art. 83 ustawy. Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do niewątpliwie bardzo trudnej sytuacji i życiowej i materialnej skarżącego, lecz sytuacja ta nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego – co do zasady – od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenie z tytułu pomocy społecznej. Mając wszystkie powyższe względy na uwadze, Sąd na zasadzie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.