II SA/Wa 2789/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Waldemar Śledzik, Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski (spr.), Danuta Kania, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 maja 2012 r. sprawy ze skargi R. S.– przedstawiciela ustawowego małoletnich J. D., S. D. i K. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2010 r., 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. K. K. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. znak sprawy: [...], wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 19 maja 2010 r. decyzji z dnia [...] grudnia 2009 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] października 2009 r. oraz po ponownym rozpatrzeniu wniosku o rentę rodziną w drodze wyjątku, po zmarłej matce M. D., dla małoletnich dzieci: J. D., S. D. i K. S., na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) odmówił przyznania świadczenia. W uzasadnieniu organ stwierdził, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w art. 83 ustawy. Powołany wyżej przepis może mieć ponadto zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności, zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku, organ nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Lekarz orzecznik ZUS, orzeczeniem z dnia [...] października 2010 r. stwierdził niezdolności do pracy matki dzieci oraz wskazał datę powstania całkowitej niezdolności do pracy na dzień [...] maja 2007 r. Poddając analizie przebieg ubezpieczenia matki dzieci przed datą powstania niezdolności do pracy, organ uznał, iż nie daje on podstaw do przyjęcia, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym do chwili orzeczenia niezdolności do pracy, było spowodowane szczególnymi okolicznościami. Z akt rentowych wynika, że udowodniony okres składkowy matki dzieci wynosi 14 lat 10 miesięcy i 4 dni oraz okres nieskładkowy wynosi 6 lat 3 miesiące i 26 dni. Po ograniczeniu okresów nieskładkowych do wysokości jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych, staż pracy uwzględniony do uprawnień wynosi 19 lat 9 miesięcy i 15 dni. Natomiast w 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy na wymagane 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udokumentowano jedynie 4 miesiące i 23 dni tych okresów. Ponadto w okresach od [...] kwietnia 1979 r. do [...] lutego 1982 r., od [...] czerwca 2002 r. do [...] listopada 2004 r. oraz od [...] lutego 2005 r. do [...] maja 2007 r., tj. daty powstania niezdolności do pracy przez łączny okres wynoszący ponad 7 lat, ubezpieczona nie podlegała ubezpieczeniom społecznym oraz ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. W wykazanych okresach wobec matki dzieci nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia. Wobec powyższego organ uznał, że przyczyną niespełnienia warunków do uzyskania świadczenia na podstawie ustawy, nie były szczególne okoliczności. W przerwach ubezpieczona sprawowała opiekę nad dziećmi, co spowodowało brak zatrudnienia, jednak organ nie uznał powyższego faktu za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Prezes ZUS, zaznaczył, iż był to życiowy wybór matki dzieci, pomiędzy poświęceniu się opiece nad dziećmi, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia sobie w przyszłości uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym wynikających z ubezpieczenia społecznego. Organ podał również, iż w niniejszym postępowaniu ocenie podlega również sytuacja materialna uprawnionych do świadczenia, z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. R. S. złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, zaznaczając, iż nie zgadza się z rozstrzygnięciem. Podał, iż organ w wydanej decyzji bezpodstawnie powołuje się na niewystarczającą ilość okresów składkowych i nieskładkowych, bowiem wniosek dotyczy renty rodzinnej w drodze wyjątku, dlatego te przesłanki nie powinny być decydujące. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] listopada 2011 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ, powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 lutego 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1923/09, podkreślił, iż pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym. Wskazał, iż z dokumentacji rentowej wynika, że w 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, udokumentowano 4 miesiące i 23 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Analiza przebiegu ubezpieczenia matki dzieci, zdaniem organu, prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych, nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w wykazanych okresach nie była ustalona całkowita niezdolność do pracy. W decyzji uznano, iż nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia matki dzieci, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia, w celu uzyskania w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wyjaśniono również, że samo wystąpienie schorzenia nie jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Początków niezdolności do pracy nie można opierać na dowolnych przypuszczeniach, a jedynie na dowodach zawierających dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Na podstawie takich dowodów lekarz orzecznik ZUS ustalił u matki dzieci całkowitą niezdolność do pracy od [...] maja 2007 r. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS jest wiążące dla Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nadmieniono również, iż czas spędzony w domu na opiece nad dziećmi nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Nie czyni bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy. W związku z powyższym uznano, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez matkę dzieci warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Na powyższą decyzję R. S. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o jej zmianę. W uzasadnieniu skargi skarżący zaznaczył, iż wszystkie fakty i dowody zebrane w sprawie potwierdzają, że wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, zostały spełnione. Zaznaczył, iż przedmiotowa decyzja opierała się jedynie na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS, które nie może być dowodem w niniejszej sprawie, bowiem zostało wydane prawie dwa i pół roku po śmierci matki dzieci – M. D. W skardze zarzucono również naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 153 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wyrażające się w niezastosowaniu się przez organ do oceny prawnej i wskazań zawartych z uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 19 maja 2010 r., a także art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., polegające na nierozpatrzeniu całości materiału dowodowego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Odpowiadając na zarzuty, wyjaśnił, że orzeczenie w sprawie zmarłej matki dzieci, wydane przez lekarza orzecznika w dniu [...] października 2010 r., nie jest nieważne jedynie dlatego, iż wydawano je zaocznie, po zgonie matki dzieci, w oparciu o dokumentację lekarską. Orzeczenie to jest dla organu wiążące. Fakt, iż skarżący jest z niego niezadowolony, nie jest podstawą do zakwestionowania jego poprawności. Odnosząc się do pisma uzupełniającego skargę, organ stwierdził, iż w żadnym z wyroków Sąd wprost nie wskazał, o jaki materiał dowodowy organ ma uzupełnić akta sprawy. Sąd nakazał jedynie uzupełnienie materiału dowodowego i wskazał konkretny zakres tego uzupełnienia, a następnie ocenę całości sprawy. Organ zalecenia Sądu wykonał, zgromadził materiał dowodowy związany ze stanem zdrowia zmarłej i przekazał go do oceny – lekarzowi orzecznikowi ZUS. W odpowiedzi na skargę wskazano także, że organ nie mógł w sprawie zastosować wykładni przepisu art. 57 ustawy emerytalnej, wskazanej przez Sąd Najwyższy z tego względu, że zmarła matka dzieci nie wykazała łącznie co najmniej 20 lat ubezpieczenia – ponieważ łączny jej okres ubezpieczenia to 19 lat 9 miesięcy i 15 dni. Okresy składkowe i nieskładkowe nie sumują się wprost, lecz okresy nieskładkowe mogą być zaliczone do stażu w wysokości nieprzekraczającej 1/3 uznanych okresów składkowych. Nie można stwierdzić, że choroba i niezdolność do pracy przerwały zatrudnienie, jej ubezpieczenie ustało bowiem na ponad 2 lata przed powstaniem niezdolności do pracy, a w 10-leciu poprzedzającym powstanie tej niezdolności wykazała łącznie 4 miesiące i 23 dni ubezpieczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Organ, podejmując decyzję w niniejszej sprawie, związany był wskazaniami Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zawartymi w wyroku z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 255/10. Zgodnie bowiem z art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2012 r., poz. 270) orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Uchylając decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia i [...] października 2009 r., odmawiające przyznania małoletnim J. D., S. D. i K. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku, Sąd zauważył, iż w rozpoznawanej sprawie organ odnotował jedynie, że w zatrudnieniu matki dzieci występowały przerwy, których nie można uznać za szczególną okoliczność, uniemożliwiającą nabycie prawa do renty. Nie ustalił jednak, czy przerwy te spowodowane były jedynie urodzeniem, a następnie wychowywaniem dzieci. W tym kontekście nie poddał też analizie, czy udowodniony staż ubezpieczeniowy M. D. jest adekwatny do jej wieku w chwili zgonu. A przede wszystkim organ nie ustalił szczegółowo okoliczności związanych ze śmiercią M. D. Sąd stwierdził, iż z akt sprawy – z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej wynika bowiem, że zmarła ona na chorobę [...] i że choroba nie pozwoliła jej na podjęcie zatrudnienia. Dla rozstrzygnięcia sprawy istotne jest zatem, jak długo przed śmiercią trwała choroba oraz jaki miała wpływ na możliwość wykonywania pracy, czy ewentualnie znosiła tę możliwość. Ustalenia te czynione być powinny pod kątem ewentualnego potraktowania niezdolności do wykonywania pracy (jeżeli taka występowała i jak długo) jako usprawiedliwienia braku przesłanek do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Sąd wskazał, iż w celu poczynienia powyższych ustaleń organ winien wezwać skarżącego do przedstawienia informacji dotyczących placówek służby zdrowia, pod opieką których pozostawała jego żona i po zgromadzeniu stosownej dokumentacji rozważyć możliwość zasięgnięcia opinii lekarza orzecznika ZUS-u co do wpływu choroby na możliwość wykonywania. Po uprawomocnieniu się orzeczenia organ wezwał skarżącego do wskazania placówek, w których leczyła się zmarła. Skarżący podał nazwy placówek medycznych, pod opieką których matka dzieci pozostawała, tj. Zespół Opieki Zdrowotnej w [...],[...] Specjalistyczny Zespół Opieki Zdrowotnej [...] w [...] k. [...] oraz Zakład Opieki [...] w [...]. Z akt sprawy nie wynika, jakie dokumenty medyczne organ uzyskał z placówek medycznych i przekazał lekarzowi orzecznikowi ZUS. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2010 r. dotyczącym M. D. ustalono, że jest ona niezdolna do pracy, jest trwale, całkowicie niezdolna do pracy i jako datę powstania całkowitej niezdolności do pracy podano dzień [...] maja 2007 r. Z uzasadnienia wynika, że orzeczenie zostało wydane po przeprowadzeniu bezpośredniego badania i dokonania analizy przedstawionej dokumentacji medycznej, w tym: – dokumentacji z przebiegu leczenia ambulatoryjnego, – kart informacyjnych z leczenia szpitalnego w okresie [...] sierpnia – [...] września 2007 r. Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono także dokumentację zawartą w aktach ZUS. Powyższe orzeczenie, w którym M. D. była oceniana jak osoba żyjąca, co spotkało się z uzasadnionym zarzutem skarżącego, nie wyjaśnia wszystkich kwestii, które nakazał zbadać Sąd. W sprawie organ nie zbadał szczegółowo, jak wskazywał to w uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, okoliczności związanych ze śmiercią M. D. Nie ustalił, czy przerwy w jej zatrudnieniu spowodowane były jedynie urodzeniem, a następnie wychowywaniem dzieci. Sąd, uchylając zaskarżone decyzje odmawiające przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wskazywał, iż dla rozstrzygnięcia sprawy istotne jest, jak długo przed śmiercią trwała choroba oraz jaki miała wpływ na możliwość wykonywania pracy. Okoliczności te w sprawie nie zostały wyjaśnione. Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zbadał jak długo przebiegała choroba matki dzieci, która po pełnym ujawnieniu spowodowała jej całkowitą niezdolność do pracy, a następnie zgon. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 marca 2003 r., sygn. akt II SA 3594/02 (publ. LEX nr 142639), całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi zmniejszającymi możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153. poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. W oparciu o art. 152 ww. ustawy, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości. O przyznaniu adwokatowi z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej, orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).