II SA/Wa 311/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung, Ewa Marcinkowska, , Protokolant sekretarz sądowy Marcin Borkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2016 r. sprawy ze skargi W. F. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku W. F. z dnia [...] listopada 2015 r., decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.), odmówił przyznania renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ powołał przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podał, że warunki określone w tym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że wnioskodawca na dzień powstania całkowitej niezdolności do pracy ([...] marca 2015 r.) w wieku 59 lat udowodnił 27 lat, 8 miesięcy i 23 dni łącznych okresów ubezpieczenia. Jednakże w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 8 miesięcy i 4 dni okresów składkowych. Prezes ZUS podniósł, że w latach 2006-2007, 2008-2011, 2011-2014 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. W wymienionych przerwach nie orzeczono wobec wnioskodawcy całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2015 r. dopiero od [...] marca 2015 r. Organ podał, że wnioskodawca wykonywał prace dorywcze bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, niejednokrotnie też rozwiązywał umowy o pracę z przyczyn leżących po stronie pracownika. Zdaniem organu w sprawie nie zaszły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS wskazał, że osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy oraz rozwiązywania stosunku pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy W. F. wskazał, że nieodprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne w latach 2011-2014 nie było jego świadomym wyborem. Podejmowanie pracy bez odprowadzania składek podyktowane było konieczności zapewnienia środków utrzymania. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2015 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdzono przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy, albowiem nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień w trybie zwykłym. Prezes ZUS podał, że nie kwestionuje, iż wnioskodawca posiada adekwatny do wieku staż ubezpieczeniowy. Na przestrzeni 59 lat życia, tj. na datę powstania niezdolności do pracy zostało udokumentowane 27 lat, 8 miesięcy i 23 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Wystąpienie tej okoliczności nie wystarcza jednak do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Organ zaznaczył, że w ocenianym do uprawnień 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy - zamiast wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - został udowodniony jedynie 1 rok, 8 miesięcy i 4 dni okresów składkowych. Prezes ZUS wskazał, że w okresach od [...].08.2006 r. do [...].09.2007 r., od [...].11.2008 r. do [...].07.2011 r. oraz od [...].10.2011 r. do [...].10.2014 r. wnioskodawca nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec wnioskodawcy w wyżej wymienionych okresach nie była ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ podkreślił, że zatrudnienie tzw. "dorywcze" bez zgłoszenia do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych nie może stanowić szczególnej okoliczności wskutek, której wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi W. F. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez uznanie, że skarżący nie spełnił wymogów do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadków, tj. lekarzy prowadzących jego leczenie w celu ustalenia kiedy powstała niezdolność do pracy. W uzasadnieniu skargi wskazał na występujące – w ostatnim 10-leciu przed powstaniem niezdolności do pracy – trudności w uzyskaniu zatrudnienia związanego z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Podał, że od wielu lat jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako bezrobotny. W tym czasie Urząd nie znalazł dla niego żadnej pracy. Podał, że musiał sam zwracać się do pracodawców z terenu całego powiatu, ale nie otrzymał żadnej propozycji zatrudnienia. Co jakiś czas dostarczał jedynie do Urzędu Pracy specjalny dokument, w którym potwierdzał, że czynnie poszukuje pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie. Podniósł, że w latach 2006-2007, 2008-2011, 2011-2014 skarżący pozostawał poza ubezpieczeniem, przy czym w ocenie organu nie wykazano zaistnienia w sprawie okoliczności szczególnych, które uzasadniałyby te przerwy w ubezpieczeniu. Do marca 2015 r. skarżący nie był niezdolny do pracy w żadnym stopniu. Wielokrotnie podejmował prace dorywcze, nie objęte ubezpieczeniem, wielokrotnie także, podjąwszy pracę legalną, rozwiązywał umowę z przyczyn leżach po stronie pracownika - żadne z tych zachowań nie było od skarżącego niezależne. W ocenie organu, osoba decydująca się zarówno na prace dorywcze, jak i na porzucanie pracy winna przyjmować do wiadomości konsekwencje takich zachowań. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na rozprawie w dniu 27 października 2016 r., na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a., nie uwzględnił wniosku o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadków. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.). Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnienia w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu trafna i została należycie uzasadniona, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna. Organ dokonał pełnej i wszechstronnej oceny materiału dowodowego. Zaskarżona decyzja nie narusza także prawa materialnego. Subiektywne odczucie strony, co do istnienia szczególnych okoliczności, które spowodowały niewypracowanie uprawnienia do świadczenia ustawowego nie oznacza, że decyzja organu jest niezgodna z prawem. Wskazania przy tym wymaga, że pojęcie osoby całkowicie niezdolnej do pracy zdefiniowane zostało w art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z powołanym przepisem, jest to osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Oceny tej niezdolności dokonuje – zgodnie z art. 14 ust. 1 powołanej ustawy - lekarz orzecznik ZUS. W sprawie jest bezsporne, że skarżący nie osiągnął wieku emerytalnego oraz orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2015 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia [...] marca 2015 r. Organ w decyzji nie kwestionował adekwatnego do wieku stażu ubezpieczeniowego skarżącego (na 59 lat życia, tj. na datę powstania niezdolności do pracy - 27 lat, 8 miesięcy i 23 dni okresów składkowych i nieskładkowych). Zasadnie jednakże organ wskazał, że wystąpienie tej okoliczności nie wystarcza do przyznania wnioskodawcy renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i udokumentowano jedynie 1 rok, 8 miesięcy i 4 dni okresów składkowych. Z akt postępowania administracyjnego wynika, że w okresach od [...].08.2006 r. do [...].09.2007 r., od [...].11.2008 r. do [...].07.2011 r. oraz od [...].10.2011 r. do [...].10.2014 r. skarżący nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Trafnie organ stwierdził, że do [...] marca 2015 r. skarżący nie był niezdolny do pracy. W tym czasie, jak sam skarżący podał, wielokrotnie podejmował prace dorywcze, nie objęte ubezpieczeniem społecznym. Skarżący był też zarejestrowany w Urzędzie Pracy, jako osoba bezrobotna. Trafnie organ stwierdził, że zarówno okres formalnej rejestracji jako osoby bezrobotnej w urzędzie pracy, jak i okres wykonywania prac dorywczych bez ubezpieczenia społecznego, nie może zostać uwzględniony. Na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS za okoliczność szczególną uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). Prawidłowo Prezes ZUS stwierdził, że sytuacja taka nie zachodzi w niniejszej sprawie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym jako okoliczności szczególnej nie traktuje się świadomego zatrudniania się, wykonywania prac dorywczych lub prowadzenia działalności gospodarczej - bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczyciela społecznego i odprowadzania składek (v. wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, z dnia 30 maja 2001 r. sygn. akt II SA 435/01, wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2001 sygn. akt II SA 3238/00, orzeczenia.nsa.gov.pl). Wykonywanie prac dorywczych przez skarżącego nie stanowi zatem, w stanie faktycznym tej sprawy, okoliczności szczególnej. Podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01). Prezes ZUS rozważył wszystkie okoliczności niniejszej sprawy i znajdują one wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, które spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Prawidłowo organ wskazał, że obecna niemożność podjęcia zatrudnienia i trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającej podstawy do pozytywnego rozpatrzenia wniosku, albowiem świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, nsa.orzeczenia.gov.pl). Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł jak w wyroku.