II SA/Wa 330/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędzia WSA Adam Lipiński, Asesor WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Mateusz Rogala, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2007 r. sprawy ze skargi E.L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2006 r., nr [...]utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2006 r., nr [...]odmawiającą E. L.przyznania w drodze wyjątku wcześniejszej emerytury z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem. Z ustaleń organu i akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Wnioskiem z dnia 9 grudnia 2005 r. E. L. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie jej w drodze wyjątku wcześniejszej emerytury dla matki wychowującej dziecko niepełnosprawne od urodzenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2006 r., nr [...]odmówił przyznania E. L. wnioskowanego świadczenia, a następnie po rozpoznaniu wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] kwietnia 2006 r., nr [...]utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 24 sierpnia 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 1079/06, po rozparzeniu skargi E. L., stwierdził nieważność powyższych decyzji z uwagi na zaistnienie przesłanek, o których mowa w art. 156 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. Wobec stwierdzenia przez Sąd nieważności zaskarżonej decyzji z dnia [...]kwietnia 2006 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...]lutego 2006 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ponownie rozpatrzył wniosek E. L. o przyznanie w drodze wyjątku wcześniejszej emerytury z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym od urodzenia i decyzją z dnia [...] listopada 2006 r., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. jedn. Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.) odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wskazał, że świadczenie, o które występowała strona, było przewidziane w rozporządzeniu Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149). Rozporządzenie to utraciło moc na podstawie art. 194 w związku z art. 3 ww. ustawy. Wśród świadczeń przewidzianych w obecnie obowiązującej ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (art. 3) nie wymieniono wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki i już z tego powodu wykluczona jest możliwość przyznania takiego świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Ponadto przepis ten do warunków, które muszą być bezwzględnie spełnione, zalicza także całkowitą niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie w drodze wyjątku z tytułu stanu zdrowia lub wieku (dla kobiet 60 lat), uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia. Powoduje to brak możliwości przyznania w drodze wyjątku wcześniejszej emerytury przed osiągnięciem limitu wieku. Wcześniejsza emerytura, o której przyznanie wystąpiła E. L.jest rozwiązaniem szczególnym w stosunku do emerytury przyznawanej na normalnych zasadach i do niej nie można stosować trybu wyjątkowego z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno – rentowej. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E.L. podniosła, że jej syn D.L. urodził się w dniu [...] kwietnia 1990 r. z licznymi wadami wrodzonymi i rozwojowymi. Od tego czasu, z powodu konieczności sprawowania stałej opieki nad dzieckiem, nie może podjąć zatrudnienia. Aktualnie spełnia ona warunki określone w § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r., w tym warunek dwudziestoletniego stażu pracy. Obecnie obowiązująca ustawa o emeryturach i rentach z FUS utrzymała zaś możliwość skorzystania z dotychczasowych zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego strony decyzją z dnia[...] grudnia 2006 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że na podstawie art. 83 ww. ustawy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnia łącznie następujące warunki: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. Świadczenia wymienione w ustawie obejmują emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy, w tym rentę szkoleniową, rentę rodzinną, dodatek pielęgnacyjny oraz dodatek dla sieroty zupełnej do renty rodzinnej. Powyższą regulacją nie jest objęta wcześniejsza emerytura z tytułu opieki na dzieckiem specjalnej troski, przewidziana w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki. Wcześniejsza emerytura, o której mowa w ww. rozporządzeniu, jest w dodatku rozwiązaniem szczególnym w stosunku do emerytury przyznawanej na normalnych zasadach i do niej nie można stosować trybu wyjątkowego określonego w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika natomiast, że wnioskodawczyni nie została uznana za całkowicie niezdolną do pracy, jak również nie osiągnęła wieku emerytalnego, wynoszącego dla kobiet 60 lat. Z tego też względu brak jest podstaw do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Organ dodatkowo wskazał, że przyznanie emerytury z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem specjalnej troski na podstawie ww. rozporządzenia Rady Ministrów możliwe jest wówczas, gdy na dzień [...] grudnia 1998 r. kobieta udowodniła łącznie 20 lat okresów składkowych, nieskładkowych i uzupełniających. Z akt rentowych wynika natomiast, iż na dzień [...] grudnia 1998 r. E. L. posiada udowodniony okres składkowy w wymiarze 12 lat 9 miesięcy i 23 dni oraz okres nieskładkowy, uwzględniony w wymiarze 1/3 udowodnionych okresów składkowych, 4 lata 3 miesiące i 8 dni, co daje łącznie 17 lat, 1 miesiąc i 1 dzień. Podnoszone zaś przez stronę trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet, gdy te potrzeby są uzasadnione. Nie zgadzając się z powyższą decyzją E. L. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze strona podała argumentację wcześniej powołaną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz podniosła, że jej niepełnosprawny od urodzenia syn wymaga stałej opieki, wizyt u specjalistów o różnych porach dnia. To powoduje brak możliwości podjęcia przez skarżącą jakiejkolwiek pracy zarobkowej. [...] rodzina E. L. utrzymuje się jedynie z zarobków jej męża oraz zasiłku pielęgnacyjnego przyznanego na syna. Powoduje to, że sytuacja finansowa rodziny skarżącej jest niezadowalająca. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnień zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Podkreślić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywania kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Skarga nie może zastać uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), który stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis wprowadza szczególną regulację pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, bowiem są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie zaś z FUS. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty lecz pozostawia przyznanie świadczenia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Decyzja uznaniowa nie jest jednak dowolna, ograniczona jest następującymi rygorami wymienionymi w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, tj. uprawniony jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie te przesłanki muszą zachodzić łącznie, a niespełnienie choćby jednej przesłanki, wyklucza możliwość przyznania świadczenia w przedmiotowym trybie. Skarżąca, jak to wynika z akt sprawy, nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, bowiem nie zostało w stosunku do niej wydane, stosownie do art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, orzeczenie lekarza orzecznika o całkowitej niezdolności do pracy. E. L. posiadając w dacie orzekania [...] lata, nie spełnia również kryterium wieku emerytalnego wynoszącego dla kobiet 60 lat. Podnoszony przez skarżącą zarzut braku możliwości podjęcia pracy z powodu konieczności sprawowania opieki na niepełnosprawnym od urodzenia synem lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu stanu zdrowia, w świetle omawianego przepisu art. 83 powołanej ustawy, nie może zostać uwzględniony. Przepis ten jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Wskazane przyczyny dotyczą dwóch sytuacji. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi inwalidztwo w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości wykonywania pracy. Drugą przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. Chodzi przy tym o taki przedział wiekowy, który statuuje stronę w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz nabyciem uprawnień emerytalnych. W przypadku kobiety jest to wiek 60 lat. Bezsprzecznie w sprawie niniejszej, żadna z ustawowych przyczyn powodujących brak możliwości podjęcia pracy zarobkowej nie zaistniała. Odnosząc się do zarzutu skargi, dotyczącego nabycia przez skarżącą uprawnień do wcześniejszej emerytury z powodu opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym od urodzenia na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149), należy stwierdzić, iż jest on niezasadny. Trzeba wskazać, że z dniem 1 stycznia 1999 r. utraciła moc ustawa z dnia 14 grudnia 1982 o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), na podstawie której wydane zostało ww. rozporządzenie. Przedmiotowy przepis wykonawczy również we wskazanej dacie utracił zatem moc obowiązującą z powodu braku umocowania prawnego do jego wydania. Nowa ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zawiera zaś upoważnienia dla Rady Ministrów do wydania przepisów odnoszących się do przechodzenia na wcześniejsze emerytury osób opiekujących się dziećmi oraz nie przewiduje tego rodzaju świadczenia w katalogu świadczeń emerytalno – rentowych. W tej sytuacji stwierdzić należy, że wnioskowane przez skarżącą świadczenie nie jest objęte regulacją art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. i nie podlega szczególnemu trybowi przyznawania świadczenia emerytalno – rentowego. Należy ponadto zwrócić uwagę, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyjątkowo dopuszczają możliwość przyznania emerytury (również wcześniejszej emerytury na podstawie ww. rozporządzenia) tylko w stosunku do osób, które spełniały przesłanki do nabycia świadczenia w dacie obowiązywania poprzednich przepisów, lecz spóźniły się z wnioskiem o przyznanie tego świadczenia. Art. 186 ust. 3 tej ustawy stanowi, iż do wniosków osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., które do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosiły wniosku o emeryturę, mimo że spełniały warunki do nabycia prawa do tego świadczenia – stosuje się przepisy ustaw i dekretów wymienionych w art. 195 dotyczące warunków nabycia prawa do emerytury, chyba że przepisy ustawy są dla tych osób korzystniejsze. Jak wynika z akt sprawy E. L. legitymuje się okresem zaliczalnym do uprawnień emerytalnych (składkowym i nieskładkowym) w wymiarze 17 lat, 1 miesiąca i 1 dnia. Zgodnie z § 1 ust. 1 powołanego powyższej rozporządzenia, matce, która nie mogła lub nie może kontynuować zatrudnienia z powodu stanu zdrowia swojego dziecka, wymagającego – bez względu na wiek – jej stałej opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w czynnościach samoobsługowych, przysługuje prawo do wcześniejszej emerytury, jeżeli spełnia określone w tym przepisie warunki, m.in. ma okres zatrudnienia określony w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Artykuł 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. stanowi, że emerytura przysługuje pracownikowi, który ma okres zatrudnienia wynoszący z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia co najmniej 20 lat dla kobiet. W przedstawionym stanie faktycznym i na gruncie powołanych przepisów nie ma podstaw, aby pozytywnie rozpatrzyć wniosek skarżącej. Reasumując, stwierdzić należy, iż skarżąca nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy lub prowadzenia działalności objętej ubezpieczeniem ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, o której mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z tego też powodu odmowna decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie narusza prawa. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.