II SA/Wa 380/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.) Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski Protokolant Arkadiusz Koziarski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 września 2010 r. sprawy ze skargi B. N. - przedstawicielki ustawowej małoletnich M., I. i B. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2010 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletnim M., I. i B. N. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z ustaleń organu i akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Wnioskiem z dnia 11 września 2009 r. B. N., działając jako przedstawiciel ustawowy małoletnich: M., I. i B. N., zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) o przyznanie jej dzieciom w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym w dniu 8 września 2009 r. M. N. W uzasadnieniu wniosku wskazała, iż samotnie wychowuje trójkę dzieci, w tym córkę I. legitymującą się orzeczonym stopniem niepełnosprawności. Zamieszkuje na terenie objętym dużym bezrobociem. W związku z powyższym sytuacja materialna jej rodziny jest ciężka. Wnioskodawczyni podniosła nadto, iż zmarły ojciec dzieci nie legitymował się wymaganym stażem pracy z powodu wypadku, a następnie ciężkiej choroby, w następstwie której sam wymagał pomocy osób trzecich. Decyzją z dnia [...] listopada 2009 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), Prezes ZUS odmówił przyznania małoletnim dzieciom B. N. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawczynię. W rozpoznawanej sprawie powołany przepis nie mógł być zastosowany, gdyż nie wykazano szczególnych okoliczności, które były powodem niespełnienia przez M. N. warunków do świadczenia ustawowego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją strona podniosła, iż jej mąż nie pracował z powodu dużego bezrobocia w miejscu zamieszkania ([...]). Pomimo starań podejmował jedynie dorywcze zatrudnienie na podstawie umowy o dzieło. Następnie ciężka choroba [...] pozbawiła męża możliwości zarobkowania i przysparzania dochodu rodzinie. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] stycznia 2010 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełni następujące warunki: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. Powołany wyżej art. 83 może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Z akt sprawy zaś wynika, że do 10 grudnia 2007 r. tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy ustalonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2009 r. zaocznie po śmierci, ojciec dzieci posiadał staż pracy wynoszący 7 lat, 11 miesięcy i 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Staż ten jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego wynoszącego wówczas 38 lat. Okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do ubezpieczenia spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2005 r. sygn. akt: I OSK 764/05). Organ wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż ojciec dzieci w okresach: od 1 grudnia 1992 r. do 19 stycznia 1996 r. i od 9 września 2000 r. do 8 września 2008 r.. tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec M. N. orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Odnosząc się do argumentacji przedstawionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy organ wskazał, iż podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01). Fakt ten nie może zatem być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. Sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych. W warunkach poważnego bezrobocia w kraju znaczna liczba osób nieposiadających stałego zatrudnienia mogłaby w trybie art. 83 ustawy domagać się przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przyjęcie takiego punktu widzenia musiałoby prowadzić do zupełnie niemożliwego do zaakceptowania poglądu, iż tysiące ludzi może otrzymać świadczenie przyznane w szczególnym trybie przez Prezesa Zakładu, bowiem znajdują się bez środków do życia. W takiej sytuacji świadczenia przyznawane w szczególnym trybie stałby się nie trybem szczególnym, ale trybem powszechnym w zakresie przyznawania świadczeń (wyrok NSA z dnia 23 września 2005r. sygn. akt I OSK 92/05). Prezes ZUS dodał, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2010 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez przedstawicielkę ustawową małoletnich dzieci – B. N. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Uznając decyzję za krzywdzącą, skarżąca przywołała argumentację przedstawioną we wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku oraz wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz podkreśliła, iż stopa bezrobocia w jej miejscu zamieszkania jest jedną z największych w Polsce. Samotnie wychowując trójkę dzieci trudno jest skarżącej utrzymać rodzinę. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, wbrew stanowisku skarżącej, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci. Jak wynika akt sprawy, M. N. urodzony [...] października 1969 r. po raz pierwszy podjął zatrudnienie w dniu 25 sierpnia 1988 r. i do czasu wydania orzeczenia lekarza ZUS stwierdzającego powstanie całkowitej niezdolności do pracy (od dnia 10 grudnia 2007 r.) wymieniony legitymował się okresem 7 lat, 11 miesiący i 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Przerwy w zatrudnieniu występowały w okresach od 1 grudnia 1992 r. do 19 stycznia 1996 r. oraz od 9 września 2000 r. do 14 listopada 2006 r., tj. powstania częściowej niezdolności do pracy. Zestawienie ponad 9 letniego okresu pozostawania bez pracy z okresem zatrudnienia, jednoznacznie wskazuje, iż okres ubezpieczenia nie jest adekwatny do wieku ojca małoletnich dzieci skarżącej - 38 lat przypadających na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r. sygn. akt I OSK 1173/05 (publik. LEX nr 194870) wyraził powszechnie akceptowany pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Skarżąca podnosiła, iż w przypadku jej męża "szczególne okoliczności", jako przesłanka niezbędna do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wystąpiły, albowiem we wskazanych powyżej okresach pozostawał osobą bezrobotną czynnie poszukującą zatrudnienia. Jednakże, z powodu dużego bezrobocia w miejscu zamieszkania zmarły mąż skarżącej podejmował jedynie prace dorywcze na podstawie umowy o dzieło. W ocenie Sądu, Prezes ZUS zasadnie stwierdził, iż argumenty przedstawione przez stronę nie świadczą o ziszczeniu ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności". Trzeba zauważyć, że jedynie, poza okresem przypadającym na całkowitą niezdolność do pracy, okres pozostawania M. N. poza zatrudnieniem w powiązaniu z częściową niezdolnością do pracy można rozważać w kategoriach "szczególnych okoliczności". Jednakże, nie sposób pominąć, co przyznała skarżąca na rozprawie w dniu 15 września 2010 r., że w spornym okresie skarżąca i jej zmarły mąż posiadali 13 hektarowe gospodarstwo rolne, z którego czerpano dochód w postaci prowadzenia działalności agroturystycznej. Nie dziwi też, iż na trenie typowo rolnym i leśnym położonym w strefie przygranicznej nie ma zbyt wielu przedsiębiorców zatrudniających na podstawie umowy o pracę. Skoro zatem zmarły mąż skarżącej prowadził wspólne z żoną gospodarstwo domowe oraz rolne, to miał on realną możliwość kształtowania swego ubezpieczenia poprzez dobrowolne przystąpienie do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, czego nie uczynił. Nie zmienia tego faktu stanowisko skarżącej, że to ona głównie zajmowała się działalnością agroturystyczną, a w tym czasie mąż zajmował się dziećmi, w tym dzieckiem nie w pełni sprawnym. Podział obowiązków rodzicielskich należy do normalnych następstw założenia i prowadzenia rodziny, a zatem w żadnym wypadku nie może być oceniany w kategoriach szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy. W świetle powyższego M. N., jako osoba bez przeciwwskazań zdrowotnych do podjęcia zatrudnienia w ogromnej części wskazanego powyżej okresu pozostawania poza ubezpieczeniem, będąc w wieku najbardziej produktywnym, posiadająca możliwość przystąpienie do KRUS, nie może być postrzegana, jako osoba nie mająca wpływu na kształtowanie własnego ubezpieczenia. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 marca 2009 r. sygn. akt I OSK 1023/08 (publik. Lex nr 570585) wyraził pogląd, z którym należy się zgodzić, iż dla oceny, "czy w sprawie występują szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych znaczenie i to istotne mogła mieć wielkość okresu składkowego i nieskładkowego. Inaczej bowiem należy ocenić sytuację ubezpieczonego mającego niewielki taki okres, inaczej zaś sytuację ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy w rozmiarze niewiele odbiegającym od wymaganego ustawowo. Dla oceny wystąpienia takich okoliczności, przy założeniu, że stan zdrowia był na tyle zły, że uniemożliwiał skuteczne poszukiwanie pracy i podjęcie zatrudnienia, znaczenie ma również wiek ubezpieczonego. Sytuacja takiej osoby liczącej niespełna 60 lat jest diametralnie mniej korzystna w stosunku do osoby młodej lub w średnim wieku". Reasumując należy stwierdzić, że organ w sposób dostatecznie wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i zasadnie stwierdził, iż w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.