II SA/Wa 390/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk po rozpoznaniu w dniu 9 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. P. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 października 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi S. P. na postanowienie Komendanta Głównego Policji z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. S. P. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi na postanowienie Komendanta Głównego Policji z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia. Postanowieniem z dnia 27 października 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej. Wnioskodawca podał, że utrzymuje się z emerytury 1.309 zł, którą w całości wydaje na stałe zobowiązania. Jednocześnie podał, że posiada około 700 zł oszczędności, udziały w spółce A. Sp. z o.o. o wartości około 1.500 zł. Podniósł, że spółka nie prowadzi obecnie obrotu. Wyjaśnił, że nie posiada innego majątku. Referendarz sądowy podniósł, że wobec braku danych, dotyczących dochodów wspólnego gospodarstwa domowego, w tym dochodów żony skarżącego oraz niezbędnych kosztów utrzymania rodziny, w celu ustalenia rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych strony, wnioskodawca został wezwany do nadesłania dokumentów i oświadczeń, wskazujących na jego sytuację finansową, w tym do oświadczenia o dochodach i sytuacji majątkowej żony oraz oświadczenia o stałych miesięcznych wydatkach gospodarstwa domowego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, skarżący nadesłał pismo z dnia 25 października 2016 r., w którym wniósł skargę na zakres wezwania, oświadczył, że nie posiada wiedzy na temat wysokości dochodów i majątku żony, która nie wyraża zgody na ich ujawnienie oraz oświadczył, że na rachunku bankowym nie posiada oszczędności, a służy on wyłącznie do pobierania emerytury. Do pisma dołączył kserokopię PIT - 37 za 2015 r. oraz PIT - 40A za rok 2015. Referendarz sądowy stwierdził, że warunek dopuszczalności przyznania prawa pomocy nie został spełniony. Sytuacja finansowa strony budzi wątpliwości. Skarżący nie udzielił odpowiedzi na wezwanie w zakresie uzupełnienia złożonego wniosku o informacje niezbędne do oceny jego możliwości płatniczych. W niniejszej sprawie wnioskodawca nie złożył w formularzu oświadczenia o wysokości wspólnego dochodu uzyskiwanego w jego gospodarstwie domowym (wskazał jedynie swoje dochody) i nie przedłożył oświadczeń i dokumentów, wskazujących na wysokość stałych kosztów utrzymania małżonków. Z tego względu brak jest podstaw do dokonania pełnej oceny rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy, który nie podał ogólnych dochodów rodziny ani koniecznych kosztów utrzymania siebie i żony. Nadto złożył sprzeczne oświadczenia dotyczące posiadanych oszczędności - w formularzu wskazał, że posiada 700 zł oszczędności, a w piśmie z dnia [...] października 2016 r. oświadczył, że nie posiada żadnych oszczędności. Tym samym skarżący nie usunął budzącego wątpliwości oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie wykazał przesłanek, określonych w art. 246 § 1 pkt 1 cytowanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Pismem z dnia [...] listopada 2016 r. skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, zwracając się o jego uchylenie w całości. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący podniósł, że postanowienie z dnia 21 listopada 2016 r. jest niesprawiedliwe. Podał, że jest emerytem utrzymującym się z niskiej emerytury. Podniósł, że stan jego konta co miesiąc wynosi prawie O, znajdują się na nim jednie pieniądze przeznaczone na bieżące utrzymanie z emerytury przekazywanej przez ZUS. W ocenie skarżącego referendarz nieprawidłowo zakwalifikował kwotę 700 złotych jako oszczędności. Kwota ta stanowiła jedynie bieżący stan konta. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej: P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W ocenie Sądu zaskarżone sprzeciwem postanowienie referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 27 października 2016 r. jest prawidłowe, stąd nie ma podstaw do jego zmiany. Referendarz sądowy zasadnie stwierdził, że złożone przez skarżącego oświadczenie nie pozwala na pełną ocenę jego sytuacji majątkowej i tym samym na stwierdzenie, że wnioskodawca spełnia ustawową przesłankę warunkującą przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Stosownie do art. art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata), gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W sprawie niniejszej wnioskodawca nie wykazał, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. W sytuacji, gdy strona nie przedstawiła, tak jak w niniejszej sprawie, dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi faktycznie środkami miesięcznie dysponuje we wspólnym gospodarstwie domowym i na jakim poziomie kształtują się koszty utrzymania w gospodarstwie domowym, nie jest możliwe ustalenie, czy wnioskodawca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przyjmując nawet, o co wnioskodawca podnosi w sprzeciwie, że kwota 700 zł nie stanowi oszczędności, a jedynie bieżący stan konta w danym miesiącu, stwierdzić należy, że okoliczność ta nie zmienia prawidłowości rozstrzygnięcia referendarza sądowego. W sprawie jest bowiem bezsporne, że wnioskodawca nie przedstawił informacji o wysokości łącznych dochodów uzyskiwanych we wspólnym gospodarstwie domowym. Wskazanie przez skarżącego na istnienie między małżonkami rozdzielności majątkowej nie stanowi okoliczności, która wyłącza obowiązek wykazania przez stronę spełnienia ustawowej przesłanki. W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że nawet rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia małżonków z wynikającego z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązku wzajemnej pomocy. Obowiązek ten jest niezależny od rodzaju ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on także wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się wyłącznie do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy zatem jedynie kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (v. postanowienie NSA z dnia 4 maja 2016 r. sygn. akt I OZ 408/16, postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/04, www.cbois.nsa.gov.pl). Wobec braku możliwości dokonania pełnej oceny rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy, brak było podstaw do zmiany postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Wnioskodawca nie dołożył starań, aby w sposób wyczerpujący przedstawić sytuację majątkową w gospodarstwie domowym. Tymczasem dla oceny spełnienia przesłanki ustawowej do przyznania prawa pomocy konieczne jest dysponowanie pełną informacją o sytuacji majątkowej wnioskodawcy i osób, z którymi prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe. Informacja ta nadto nie może budzić żadnych wątpliwości. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 260 § 1 i 3 w zw. art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.