II SA/Wa 461/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Joanna Kruszewska Grońska (spr.), Asesor WSA Arkadiusz Koziarski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 listopada 2024 r. sprawy ze skargi małoletniej N. T. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z [...] lutego 2024 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 572; dalej: "k.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku B. M. (dalej: "przedstawicielka ustawowa") o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z [...] czerwca 2023 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla N. T. (dalej: "skarżąca") -małoletniej córki przedstawicielki ustawowej, po zmarłym ojcu A. T.. Do wydania zaskarżonej decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. We wniosku z [...] marca 2023 r. o przyznanie skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po ojcu, zmarłym [...] września 2022 r., przedstawicielka ustawowa oświadczyła, że ojciec dziecka nie miał wymaganego stażu pracy, lecz jej sytuacja materialna jest bardzo trudna. Mianowicie wraz z dwójką dzieci utrzymuje się z renty inwalidzkiej, zasiłku rodzinnego i 500+. Nadto, jako osoba chora, przedstawicielka ustawowa średnio miesięcznie wydatkuje na leki ok. 300 zł. Ponadto opłaca bieżące rachunki za: energię elektryczną - 123,59 zł, kanalizację - ok. 54 zł i usuwanie odpadów komunalnych - 120 zł miesięcznie. Po uregulowaniu tych opłat przedstawicielce ustawowej pozostaje bardzo mała kwota na życie. Decyzją z [...] czerwca 2023 r. nr [...] Prezes ZUS, w oparciu o art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 1631; dalej: "ustawa emerytalna"), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej skarżącej po zmarłym ojcu. W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia organ podniósł, iż przesłanki wymienione w art. 83 ustawy emerytalnej muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, dlatego w pierwszej kolejności Prezes ZUS bada spełnienie tych przesłanek przez osobę zmarłą. Jak wynika z akt rentowych, udokumentowano tylko 7 lat, 3 miesiące i 1 dzień łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca skarżącej, który zmarł w wieku 43 lat. W latach 1999-2011, 2012-2016, 2016-2018 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez niego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Według organu, w niniejszej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Zgromadzona dokumentacja rentowa wskazuje, iż ojciec skarżącej wykonywał prace dorywcze bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego, a osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy powinna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ww. decyzją (w pismach z [...] lipca 2023 r. i [...] sierpnia 2023 r.), przedstawicielka ustawowa podała, że ojciec dziecka pracował bardzo ciężko jako robotnik budowlany (czasami nawet po 12 godzin dziennie), lecz nie jest jego winą, iż pracodawcy go nie ubezpieczali, o czym on sam nie wiedział. Ze względu na stan zdrowia przedstawicielki ustawowej, jej sytuacja materialna jest bardzo ciężka, a renta rodzinna pozwoliłaby zapewnić podstawowe środki do życia dzieciom. Przedstawicielka ustawowa dołączyła do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dokumentację, którą udało jej się pozyskać od byłych pracodawców ojca skarżącej. W uzasadnieniu powołanej na wstępie decyzji z [...] lutego 2024 r. Prezes ZUS, po ponownej analizie materiału dowodowego, nie stwierdził zaistnienia szczególnych okoliczności, wskutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zaznaczył, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia ubezpieczonego. Okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności. Po zweryfikowaniu dokumentów przedłożonych przez przedstawicielkę ustawową, organ ustalił, iż ojciec skarżącej w dacie śmierci, tj. w wieku 43 lat, legitymował się okresami składkowymi w wymiarze 7 lat, 5 miesięcy i 25 dni oraz 14 dniami okresów nieskładkowych. W jego zatrudnieniu wystąpiły następujące przerwy: od [...] lutego 1997 r. do [...] marca 1998 r., od [...] września 1999 r. do [...] maja 2011 r., od [...] października 2012 r. do [...] maja 2016 r., od [...] lipca 2016 r. do [...] stycznia 2018 r., kiedy to nie były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Jednocześnie z akt sprawy nie wynika, aby przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym był stan zdrowia (wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy). Nie zostały także udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Ustosunkowując się do argumentu skarżącej w postaci świadczenia przez ojca skarżącej pracy bez zgłoszenia go do ubezpieczenia, Prezes ZUS ocenił, że nie jest to zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Nie może zatem usprawiedliwiać uzyskania uprawnień do świadczenia. W tym kontekście organ odnotował, iż instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia. Prezes ZUS zwrócił też uwagę, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku, ocenie podlega także sytuacja materialna wnioskodawcy, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone przez przedstawicielkę ustawową trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż nie ma ono charakteru socjalnego i nie jest przyznawane wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Powyższą decyzję Prezesa ZUS przedstawicielka ustawowa zaskarżyła, w imieniu małoletniej skarżącej, do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, akcentując, iż okres pracy ojca dziecka przypadał na "lata, w których firmy upadały i zniknęły". Po raz kolejny przedstawicielka ustawowa powołała się na zły stan swojego zdrowia oraz trudne położenie materialne - pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w kwocie 1.084,11 zł, ma na utrzymaniu dwoje dzieci: 6-letnią skarżącą i syna w wieku 11 lat, na którego utrzymanie otrzymuje alimenty w wysokości 500 zł, na swoje leczenie wydaje ok. 300 zł, a po odliczeniu opłat eksploatacyjnych, na wyżywienie pozostaje jej jedynie skromna kwota. Dodała, że nie ma siły na szukanie nieuczciwych pracodawców ojca skarżącej, a przepisy rentowe się zmieniły na jej niekorzyść, bo wymagany jest dłuższy staż ubezpieczeniowy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nadto organ zawnioskował o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W piśmie z 7 maja 2024 r. przedstawicielka ustawowa przychyliła się w imieniu skarżącej do wniosku organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie zaznaczyć trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym w oparciu o art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej: "p.p.s.a."). Pierwszy z ww. przepisów stanowi, iż sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Natomiast art. 120 p.p.s.a. wskazuje, iż w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższy przepis przewiduje trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie (kumulatywnie). Zatem w przypadku niespełnienia choćby jednej z nich, nie ma możliwości przyznania przedmiotowego świadczenia. Argumentacja skargi koncentruje się na trudnej sytuacji materialnej przedstawicielki ustawowej i jej dwojga małoletnich dzieci, w tym skarżącej, a także na braku wymaganego stażu ubezpieczeniowego ojca skarżącej. Należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, gdyż takie świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest więc wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA" z 21 maja 2024 r., sygn. akt III OSK 3164/23 - orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro renta rodzinna nie jest zapomogą państwową, lecz zależy od okresu, przez który uprawniony odprowadzał składki w trakcie życia zawodowego, to istotne znaczenie ma kwesta adekwatności okresu ubezpieczenia do wieku ubezpieczonego. W realiach rozpoznawanej sprawy okres ubezpieczenia ojca skarżącej jest bardzo krótki - wynosi 7 lat, 6 miesięcy i 25 dni okresów składkowych oraz 14 dni okresów nieskładkowych. Tym samym nie jest on adekwatny względem wieku ubezpieczonego w dacie śmierci (43 lata). W objętym ubezpieczeniem społecznym zatrudnieniu ojca dziecka występują długie przerwy - trwające od kilku do ponad 10 lat. Przedstawicielka ustawowa przyznała, że były one spowodowane świadczeniem pracy bez odprowadzania składek, twierdząc, iż ojciec skarżącej nie był tego świadomy. W ocenie Sądu, nie można dać wiary tłumaczeniu przedstawicielki ustawowej odnośnie niewiedzy ojca dziecka o braku zgłoszenia go do ubezpieczenia przez pracodawców. Nie sposób przyjąć, iż na przestrzeni ponad 16 lat, kiedy to ojciec skarżącej podejmował zatrudnienie u różnych pracodawców bez ubezpieczenia, tkwił w przekonaniu, że jest zgłoszony do ubezpieczenia i nie miał co do tego wątpliwości. Taki stan rzeczy (tj. niezgłoszenie do ubezpieczenia) skutkuje brakiem prawa do świadczeń np. w razie wypadku przy pracy, choroby czy urodzenia dziecka, a nadto rodzi po stronie pracodawcy konsekwencje karne. Twierdzenie przedstawicielki ustawowej w tym zakresie nie zostało przez nią w żaden sposób wyjaśnione. Dlatego organ zasadnie uznał, iż wykonywanie pracy bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe było przejawem podjęcia świadomego życiowego wyboru ojca skarżącej z pełnymi tego konsekwencjami. W przypadku tego rodzaju pracy nie można powoływać się na zaistnienie okoliczności obiektywnych niezależnych od woli konkretnej osoby (vide wyrok NSA z 29 maja 2024 r., sygn. akt III OSK 3339/23). W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że "szczególne okoliczności" to zewnętrzne, obiektywne, niezależne od woli ubezpieczonego i niezawinione przez niego zdarzenia lub trwałe stany uniemożliwiające lub utrudniające aktywność zawodową. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku bądź sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Niezrozumiały jest podniesiony in fine skargi zarzut zmiany przepisów. W 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy ubezpieczonego w wieku powyżej 30 lat (którą w przedmiotowej sprawie stanowi data śmierci ojca skarżącej w wieku 43 lat), wymagany do przyznania świadczenia w trybie zwykłym okres składkowy i nieskładkowy wynosi co najmniej 5 lat (vide art. 57 ust. 1 pkt 2, art. 58 ust. 1 pkt 5 oraz art. 65 ustawy emerytalnej), podczas gdy udokumentowano 4 lata, 8 miesięcy i 3 dni tych okresów w odniesieniu do ojca skarżącej. Wprawdzie w chwili śmierci ojciec dziecka pozostawał w ubezpieczeniu, jak też niespełna 2 miesiące brakowało mu do wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, to jednak nie można tracić z pola widzenia okoliczności bardzo krótkiego całkowitego jego stażu ubezpieczeniowego wynoszącego 7 lat, 6 miesięcy i 9 dni w ciągu 43 lat życia. Jak wskazał NSA w wyroku z 11 stycznia 2024 r., sygn. akt III OSK 2230/22, art. 83 ustawy emerytalnej nie zawiera wymogu "braku niewielkiego okresu do wymaganego okresu ubezpieczenia" ani nie odnosi się do wymaganego okresu ubezpieczenia, jednakże z orzecznictwa wynika, iż organ przy ustalaniu świadczenia w drodze wyjątku powinien brać pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika, który to okres powinien być adekwatny do jego wieku. Raz jeszcze zaakcentować należy, że świadczenie w drodze wyjątku jest świadczeniem związanym ze stażem zatrudnienia i okresem odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, dlatego nie można oceniać zasadności jego przyznania w oderwaniu od okresów składkowych ubezpieczonej osoby, a te u zmarłego ojca skarżącej wynosiły 7 lat, 5 miesięcy i 25 dni. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, a to naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. W ocenie Sądu rozpoznającego przedmiotową sprawę, decyzje obu instancji Prezesa ZUS nie były ani arbitralne ani dowolne. Organ właściwie zebrał materiał dowodowy i wydał rozstrzygnięcia mieszczące się w granicach uznania administracyjnego. Należycie wywiązał się z obowiązków wynikających z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., bowiem ustalił i właściwie ocenił wszystkie niezbędne okoliczności faktyczne, a podjęte rozstrzygnięcie klarownie i wyczerpująco uzasadnił. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.