II SA/Wa 476/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.) Ewa Grochowska – Jung Protokolant starszy referent Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 maja 2013 r. sprawy ze skargi małoletnich P.G., D.G., L.G., D.G., W.G. i J.G. – reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A.G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r., znak [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2012 r., znak [...], odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku małoletnim dzieciom: P. G., D. G., L. G., D. G., W. G. i J. G., reprezentowanym przez pełnomocnika ustawowego - matkę A. G. Z akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Pismem z dnia [...] sierpnia 2012 r., wniesionym do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezesa ZUS), A. G., przedstawicielka ustawowa małoletnich dzieci: P. G., D. G., L.. G., D. G., W. G. i J. G., wystąpiła o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu dzieci K. G. We wniosku wymieniona podniosła, iż ojciec dzieci K. G. do chwili śmierci utrzymywał się z zasiłku stałego z MOPS w O., a dzieci wyrokiem Sądu otrzymywały alimenty z Funduszu Alimentacyjnego. Wskazała też na swoje problemy zdrowotne i orzeczoną wobec siebie II grupę inwalidzką. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] listopada 2012 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie, organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Z akt rentowych wynikało, że zmarły w wieku 41 lat ojciec małoletnich dzieci skarżącej posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 12 lat i [...] dni. W dziesięcioleciu, przypadającym przed dniem śmierci, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udowodniono 1 rok i 6 miesięcy tych okresów. Ponadto od 2007 r. do chwili śmierci w dniu [...] maja 2010 r. nie został udowodniony w stosunku do K. G. żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Tym samym nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu świadczenia w trybie zwykłym. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. G., powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, w tym wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2012 r. o sygn. akt II SA/Wa 2171/11 oraz II SA/Wa 1998/11 z dnia 19 stycznia 2012 r., wskazała, że nagły zgon młodego człowieka pozostającego w zatrudnieniu można zakwalifikować jako szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z ubezpieczenia społecznego. Decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r. Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że po ponownym rozpatrzeniu wniosku strony, nie znalazł podstaw do zmiany uprzednio zajętego stanowiska. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Z akt sprawy wynika, że ojciec dzieci w okresach od dnia [...] czerwca 1992 r. do dnia [...] kwietnia 1996 r., od dnia [...] lutego 2002 r. do dnia [...] czerwca 2004 r. oraz od dnia [...] stycznia 2007 r. do dnia [...] maja 2010 r., tj. do chwili śmierci, nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Ponadto organ podał, że - jak wynika z dokumentów zebranych w sprawie - do stażu pracy ojca dzieci nie zaliczono współpracy z matką dzieci w okresach od dnia [...] czerwca 2004 r. do dnia [...] października 2004 r. i od dnia [...] czerwca 2005 r. do dnia [...] stycznia 2005 r. Ojciec dzieci w roku 2004 nie opłacał składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Natomiast w latach 2005 do 2007 nie złożył dokumentów rozliczeniowych z tytułu wykonywanej współpracy. Następnie organ, powołując się na ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych, wskazał, że podejmowanie pracy i prowadzenie działalności gospodarczej bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki. Nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne nie wskazuje na istnienie szczególnych okoliczności, uniemożliwiających nabycie świadczenia w trybie zwykłym. Organ podkreślił, że zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznawaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Organ wskazał też, że osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Organ II instancji podniósł dodatkowo, że podnoszone przez wnioskodawczynię trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie są świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń społecznych. A. G. - przedstawicielka ustawowa małoletnich dzieci - zaskarżyła decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, skarżąca podniosła, iż wskazana decyzja narusza prawo. Skarżąca wskazała, że zaskarżona decyzja zawiera błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, że brak jest podstaw do wydania w stosunku do skarżących decyzji o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, pomimo iż materiał dowodowy zgromadzony w sprawie świadczy o przeciwieństwie tego twierdzenia. W uzasadnieniu skargi skarżąca przypomniała stan faktyczny sprawy i wskazała, że wprawdzie z treści decyzji Prezesa ZUS wynika, że ojciec dzieci w dniu śmierci nie udowodnił żadnego okresu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami społecznymi i rentowymi, ale powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o sygn. akt II SA/Wa 2171/11, wskazała, że powołana wyżej ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia wprost prawa do świadczenia w drodze wyjątku ani od długości stażu ubezpieczeniowego, ani też od przerw w zatrudnieniu. W związku z tym wskazana okoliczność nie ma znaczenia dla treści zaskarżonej decyzji. Znaczenie winna mieć sytuacja skarżących, która jest bardzo ciężka, co wynika z przedłożonych dokumentów. Skarżąca dodała ponadto, że ojciec dzieci zmarł w młodym wieku, pozostawiając żonę i 6 dzieci bez środków do życia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci. Stwierdzić należy, że zmarły w wieku 41 lat ojciec małoletnich dzieci: P. G., D. G., Ł. G., D. G., W. G. i J. G., posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 12 lat i [...] dni. NSA w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05 (publik. LEX nr 194870) wyraził pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. W okresach przypadających na aktywność zawodową wymienionego (do [...] maja 2010 r.) występowały znaczne przerwy w ubezpieczeniu, tj. od dnia [...] czerwca 2004 r. do [...] października 2004 r. i od dnia [...] czerwca 2005 r. do dnia [...] stycznia 2005 r. W okresie zaś od 2007 r. do chwili śmierci w 2010 r. nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Zaś w dziesięcioleciu, przypadającym przed dniem śmierci, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udowodniono 1 rok i 6 miesięcy tych okresów. Nie jest sporne pomiędzy stronami, iż w roku 2004 skarżący nie opłacał składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Natomiast w latach 2005 do 2007 nie złożył dokumentów rozliczeniowych z tytułu wykonywanej współpracy. Zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznawaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Oceniając całokształt materiału dowodowego sprawy, stwierdzić należy, że K. G. do maja 2010 r. miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia. Nie można zatem odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Nie są takimi okolicznościami samo bezrobocie oraz brak ofert pracy dla bezrobotnych w danej miejscowości, czy też dłuższe przerwy w zatrudnieniu bez jednoczesnego wykazania przyczyn powstania poszczególnych okresów braku zatrudnienia. Wskazać należy, że Sąd, rozpoznający niniejszą sprawę, nie podziela argumentów przedstawicielki małoletnich dzieci, zawartych w skardze, że nie jest istotny staż ubezpieczeniowy osoby ubezpieczonej ani też przerwy w zatrudnieniu, a jedynie znaczenie winna mieć sytuacja skarżących. Wskazać bowiem należy, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. W tym stanie rzeczy organ prawidłowo ocenił, że w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki, określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto, odnosząc się do powołanego w skardze orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2012 r. o sygn. akt II SA/Wa 1998/11, wskazać należy, że sytuacje w obu tych orzeczeniach różnią się w sposób zasadniczy, bowiem ojciec dzieci, czego skarżąca zresztą nie kwestionuje, nie pozostawał w zatrudnieniu w momencie swojej śmierci. Reasumując, należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i wydał zgodne z prawem rozstrzygnięcie oraz dostatecznie wyczerpująco uzasadnił zaskarżoną decyzję. Mając na uwadze powyższe, Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł, jak w sentencji.