II SA/Wa 529/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej, WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Eliza Kusy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 września 2009 r. sprawy ze skargi U. K. – przedstawiciela ustawowego małoletnich P. K. i J.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2009 r., [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] stycznia 2009 r., nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku małoletnim dzieciom U.K. – P. K. i J. K.. Z akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Pismem z dnia 1 października 2008 r. wniesionym do Prezesa Zakładu Ubezpieczenia Społecznego (dalej Prezesa ZUS) U. K., będąc przedstawicielem ustawowym małoletnich córek P. i J. K., wystąpiła o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dzieci – W. K. We wniosku wymieniona podniosła, iż wraz córkami mieszka u swojej matki, lecz prowadzi oddzielne gospodarstwo dowe. Po śmierci męża, który cierpiał na chorobę alkoholową i nie chciał podjąć leczenia, utraciła prawo do świadczeń alimentacyjnych przysługujących jej córkom i nie jest w stanie zapewnić swojej rodzinie stabilizacji finansowej Prezes ZUS decyzją z dnia [...] maja 2008 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Z akt rentowych wynikało, że zmarły w wieku 37 lat ojciec małoletnich córek skarżącej posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 9 lat, 10 miesięcy i 5 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udowodniono 2 lata, 4 miesiące i 28 dni tych okresów. Ponadto W. K. pracę przestał wykonywać w czerwcu 2001 r. i do dnia śmierci [...], tj. przez 7 lat nie podejmował zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Tym samym nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu świadczenia w trybie zwykłym. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy U. K. zwróciła uwagę, iż skutki nieudanego małżeństwa i nieodpowiedzialności zmarłego męża dotknęły w szczególności jej córki. Dochody przez nią uzyskiwane nie pokrywają podstawowych potrzeb, w tym kosztów leczenia niepełnosprawnej J., chorej na [...]. W ocenie wnioskodawczymi jej córki są uprawnione do otrzymania świadczenia w drodze wyjątku, albowiem spełniają one kryteria wskazane w art. 83 ustawy emerytalno-rentowej. Decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że po ponownym rozpatrzeniu wniosku strony, nie znalazł podstaw do zmiany uprzednio zajętego stanowiska. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. W przedmiotowej sprawie nie uznaje się za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie prawa do renty faktu, iż w okresie od ustania ostatniego okresu składkowego w czerwcu 2001 r. do czasu ustalenia przez komisje lekarską ZUS w dniu [...] listopada 2008 r., całkowitej niezdolności do pracy od stycznia 2008 r., tj. przez okres 6 lat ubezpieczony nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. We skazanym powyżej okresie nie została ustalona u ojca dzieci całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, uniemożliwiające kontynuowanie ubezpieczenia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych. Sama zaś choroba alkoholowa w orzecznictwie sądów administracyjnych nie jest uznawana za okoliczność usprawiedliwiającą przerwy w zatrudnieniu. Poprzez podjęcie skutecznego leczenia odwykowego ojciec dzieci miał możliwość przezwyciężenia skutków zdarzenia, które doprowadziło do tego, że nie wykonywał pracy i nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne. Fakt ten nie może być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe, niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. U. K. – przedstawicielka ustawowa małoletnich córek J. i P. - zaskarżyła decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2009 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości skarżąca podniosła, iż wskazana decyzja narusza prawo. Gdyby bowiem przesłanki z art. 83 ww. ustawy odnosić nie do zmarłego ubezpieczonego lecz jego córek, jako ubiegających się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, to należałoby stwierdzić, iż warunki określone w powołanym przepisie zostały spełnione. Ponadto skarżąca wskazała, iż zmieniła się jej sytuacji rodzinna i materialna. W dniu [...] 2009 r. wymieniona urodziła córkę, na którą ma zasądzone alimenty, lecz obecnie pozostaje na urlopie wychowawczym do dnia 18 lutego 2011 r. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zakażonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, wbrew stanowisku skarżącej, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci. Stwierdzić należy, że zmarły w wieku 37 lat ojciec J. i P. K. nie nabył prawa do świadczenia ustawowego, albowiem w ostatnich 10 latach liczonych do wydania przez Komisję Lekarską ZUS [...] orzeczenia z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] o powstaniu u W. K. całkowitej niezdolności do pracy od stycznia 2008 r., nie uzyskał 5 letniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczanego do uprawnień emerytalno-rentowych. Jak wynika z wniosku strony z dnia 1 października 2008 r., wymieniony utracił pracę w czerwcu 2001 r. z powodu nadużywania alkoholu. Nie podejmował on w tym czasie leczenia odwykowego. Choć w walce z nałogiem wspierała W.K. najbliższa rodzina, kierując go do specjalistycznego ośrodka leczenia uzależnień oraz poddając leczeniu farmakologicznemu, to jednak wysiłki te nie przynosiły rezultatu. Jak stwierdza sama skarżąca, wymieniony z wyboru nie chciał porzucić uzależnienia, co spowodowało rozpad jej związku małżeńskiego. Nie można zatem we wskazanym okresie życia ubezpieczonego doszukać się takich zdarzeń lub sytuacji, na które nie miał on wpływu, a które przeszkodziły mu w podejmowaniu zatrudnienia. Wręcz przeciwnie, nie podejmując leczenia uzależnienia alkoholowego, a takie warunki były mu stwarzane, dokonał świadomego wyboru dalszej drogi życiowej. Tym samym, nie można twierdzeniu Prezesa ZUS odmówić racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. W świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych choroba alkoholowa nie może być kwalifikowana jako spełniająca przesłankę ustawową "szczególnej okoliczności". Przykładowo NSA w wyroku z dnia 21 stycznia 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02 (publik. LEX nr 142371) stwierdził, że uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolności do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dodatkowo należy wskazać, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przydatku, gdy można wykazać, iż zmarły ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dzieciom jest zasadne. W tym stanie rzeczy organ prawidłowo ocenił, że w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Reasumując należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i wydał zgodne z prawem rozstrzygnięcie oraz dostatecznie wyczerpująco uzasadnił zaskarżoną decyzję. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) orzekł, jak w sentencji.