II SA/Wa 537/04

W IMIENIU RZECZYPOSTPOITEJ POLSKIEJ Dnia 11 stycznia 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec, Asesor WSA Joanna Kube, Asesor WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Łukasz Pilip, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2005 r. sprawy ze skargi P. K. - przedstawicielki ustawowej małoletniego K. U. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2004 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2003 r. nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Decyzją z dnia [...] lutego 2004 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku P. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] listopada 2003 r. nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym S. U., na rzecz jej małoletniego syna K. U. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie przesłanki określone w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), a mianowicie jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługuje tej osobie. W ocenie Prezesa ZUS w rozpatrywanej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego, bowiem po ukończeniu w maju 2001 r. Technikum [...] przez okres 12 miesięcy nie podlegał ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia, będąc w tym okresie osobą zdolną do pracy. Sytuacja na rynku pracy nie może stanowić okoliczności szczególnej, umożliwiającej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, gdyż okresu pozostawania bez pracy potwierdzonego formalną rejestracją bezrobotnego nie uwzględnia się, ponieważ w rozumieniu ustawy emerytalnej nie jest ani okresem składkowym, ani nieskładkowym, a nadto nie odzwierciedla rzeczywistej aktywności bezrobotnego w poszukiwaniu pracy. Organ wskazał także, że cytowany przepis art. 83 nie daje podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w oderwaniu od przepracowania przez osobę zainteresowaną dostatecznie długiego okresu, gdyż świadczenie to jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne, sama zaś trudna sytuacja materialna nie jest wystarczającym uzasadnieniem warunkującym jego przyznanie. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi P. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżąca wniosła o uchylenie zarówno zaskarżonej decyzji, jak również decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2003 r. nr [...]. W uzasadnieniu podniosła, że decyzje podejmowane przez organ na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS mają charakter uznaniowy i są decyzjami konstytutywnymi. Wskazała, że w rozpatrywanej sprawie są spełnione wszystkie przesłanki przewidziane w ww. przepisie, a w szczególności stwierdziła, że za okoliczność szczególną należy uznać śmierć ojca dziecka, która uniemożliwiła mu wypracowanie warunków uprawniających do renty w trybie ustawowym. Podniosła, że zmarły nawet gdyby podjął zatrudnienie bezpośrednio po ukończeniu szkoły, to i tak nie wypracowałby dwuletniego okresu wymaganego do uzyskania renty, a nadto, że został zarejestrowany jako bezrobotny, ponieważ brak było ofert pracy, co należy uznać za przeszkodę w podjęciu zatrudnienia. Skarżąca stwierdziła też, że samodzielną przesłanką, która powinna spowodować przyznanie renty jest w jej w ocenie fakt, że zmarły był [...] i zmarł w czasie pełnienia służby, bowiem zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin, renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny funkcjonariusza. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał swoje stanowisko faktyczne i prawne zawarte w zaskarżonej decyzji, a nadto odniósł się do zarzutów skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), który stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle ustawy emerytalnej, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczonych jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia przewidziane w tym przepisie nie mają charakteru roszczeniowego i są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa o emeryturach i rentach z FUS stanowi, że przyznanie takich świadczeń następuje w drodze uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zaś granice uznania administracyjnego wyznaczają trzy przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Stosownie do przepisu art. 124 przywołanej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenie w niej określonych stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Oznacza to, że Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w sprawie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany rygorami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania, w szczególności zobowiązany jest do wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 kpa), do uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia zgodnie z art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie poza sporem jest, że zachodzą przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek ubiegającego się o świadczenie (małoletnie dziecko) oraz braku niezbędnych środków utrzymania. Istota sprawy sprowadza się więc do oceny, czy niespełnienie wymagań uprawniających do renty było spowodowane szczególnymi okolicznościami. Nie sposób zgodzić się z oceną organu w tej materii sprowadzającą się do kategorycznego stwierdzenia braku tej przesłanki. Należy przede wszystkim zauważyć, że zmarły ojciec dziecka ukończył naukę w Technikum [...] w dniu 30 maja 2001 r., a następnie od 28 czerwca 2001 r. został zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy we W. jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Status bezrobotnego utracił w dniu [...] kwietnia 2002 r. w związku z powołaniem do zasadniczej służby wojskowej. W dniu [...] czerwca 2002 r. został zatrudniony w [...] w W. na stanowisku [...] Powyższe świadczy o tym, że S. U. wykazywał wolę podjęcia zatrudnienia i przy nadarzającej się okazji skorzystał z możliwości, jaka pojawiła się w związku z powołaniem do zasadniczej służby wojskowej, aby móc utrzymać rodzinę. Tragiczna śmierć ojca dziecka w dniu [...] grudnia 2002 r. uniemożliwiła mu kontynuację zatrudnienia w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, przy czym, bez znaczenia dla sprawy są okoliczności tej śmierci. Trzeba podkreślić, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia wprost świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego i powoływanie się na tę okoliczność przez organ nie może przesądzić o odmowie jego przyznania. W świetle poczynionych rozważań obydwie decyzje Prezesa ZUS zostały wydane z naruszeniem wskazanych przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Odnosząc się do podanej przez skarżącą samodzielnej przesłanki przyznania świadczenia, wynikającej z art. 23 ustawy emerytalnej funkcjonariuszy należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie nie ma ona zastosowania, bowiem świadczenie w drodze wyjątku jest przyznawane wyłącznie w oparciu o przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien dokonać wszechstronnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego pod kątem przesłanki szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu uzyskanie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku. O zakresie, w jakim zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu orzeczono na podstawie art. 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.