II SA/Wa 544/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Ewa Grochowska-Jung (spr.), Sędziowie WSA Joanna Kube, WSA Andrzej Kołodziej, Protokolant Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2008 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2007 r. 2) zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2008 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] grudnia 2007 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity z 2004 r., Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), którą odmówił D. K. przyznania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w wyżej cytowanym art. 83 ustawy emerytalnej. Niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Natomiast przy ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdzono istnienia czwartej z ww. przesłanek, tj. braku niezbędnych środków utrzymania, co uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku. Prezes ZUS wskazał, że z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia 3 października 2007 r. wynika, iż wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami i z bratem. Matka, A. K., jest uprawniona do renty rodzinnej w wysokości 597,46 zł oraz renty socjalnej w kwocie 501,87zł, natomiast ojciec, J. K., otrzymuje emeryturę w wysokości 647,00 zł. Ponadto brat, K. K., pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy w zw. ze służbą wojskową w kwocie 1331,92 zł. W związku z powyższym łączny miesięczny dochód 4-osobowej rodziny wynosi 3 078,25 zł. Organ wskazał, iż brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, która od 1 marca 2006 r. wynosi 597,46 zł. W przedmiotowej sprawie miesięczny dochód przypadający na jednego członka rodziny wynosi 769,56 zł i przekracza kwotę brutto najniższych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zdaniem organu jakikolwiek wykazany dochód przypadający na członka rodziny może nie zaspakajać wszystkich potrzeb wnioskodawcy, to trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie D. K. podniósł, iż rodzice odmówili mu zapewnienia niezbędnych środków utrzymania, ponieważ sami się leczą i mają z tym związane wydatki. Brat natomiast nie ma obowiązku utrzymywania go. Podniósł, iż kwota wskazana przez ZUS jako dochód jego rodziców i brata, to kwota brutto, natomiast otrzymują oni jedynie kwotę 2822,33 zł, co daje dochód na osobę w wysokości 705,58 zł. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Odnosząc się do zarzutów skarżącego, wskazał, iż nie kwestionował on pozostawania z całą trzyosobową rodziną we wspólnym gospodarstwie domowym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w szczególności przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana pod tym katem zasługuje na uwzględnienie. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych – przyszłych świadczeniobiorców, przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia określone w cyt. przepisie są świadczeniami wyjątkowymi także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nadto nie mają one charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu (bądź odmowie ich przyznania) świadczeń tego rodzaju. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia i wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powyższych reguł procesowych i to w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Prezes ZUS wskazuje, iż z oświadczenia o stanie rodzinnym i o sytuacji materialnej z dnia 3 października 2007 r. wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami oraz bratem. Takich wniosków, zdaniem Sądu, ze złożonego oświadczenia, jak również ze znajdującego w aktach sprawy wywiadu nie można wyciągnąć. Z oświadczenia o stanie rodzinnym majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia 3 października 2007 r. w punkcie III wniosku wynika sytuacja materialna najbliższych członków rodziny skarżącego, co nie jest jednoznaczne z pozostawaniem we wspólnym gospodarstwie domowym. Również z przeprowadzonego wywiadu przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w Busku Zdroju wynika, iż skarżący zamieszkuje wspólnie z rodzicami i bratem w domu o powierzchni 36 m2. Na podstawie tych informacji (pomimo wniosku Oddziału ZUS w Busku Zdroju o przyznanie renty w drodze wyjątku) organ stwierdził, że D. K. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami oraz dorosłym bratem. Obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego ciąży na każdym organie prowadzącym postępowanie administracyjne (por. wyrok NSA z dnia 26 października 1984 r., II S.A. 1205/84 ONSA 1984 nr 2 poz. 98). Prezes ZUS nie zbadał wyczerpująco wszystkich okoliczności faktycznych niniejszej sprawy i w konsekwencji nie dopełnił obowiązku zgromadzenia pełnego materiału dowodowego, pozwalającego na obiektywną i wnikliwą jego ocenę. Nie ustalił w sposób niebudzący wątpliwości, czy skarżący istotnie prowadzi z bratem i rodzicami wspólne gospodarstwo domowe. W konsekwencji nie można uznać, że organ prawidłowo zastosował art. 3 ustawy o emeryturach i rentach, przyjmując, że niezbędne środki utrzymania skarżącego stanowią ¼ dochodu uzyskiwanego przez dorosłego brata oraz rodziców skarżącego. Tylko bowiem fakt niewątpliwego pozostawania skarżącego we wspólnym gospodarstwie domowym uprawniałby organ do takiego ustalenia istnienia niezbędnych środków utrzymania. Na marginesie wskazać należy, iż z dniem 1 marca 2008 r. uległa zmianie najniższa emerytura oraz wysokość zasiłku pielęgnacyjnego. Mając powyższe na uwadze, w związku z naruszeniem przez organ art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego w zw. z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w punkcie 1 sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł na podstawie art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.