II SA/Wa 615/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Janusz Walawski Sędzia WSA – Danuta Kania Sędzia WSA – Eugeniusz Wasilewski (sprawozdawca) Protokolant – specjalista Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 października 2015 r. sprawy ze skargi K. S. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] stycznia 2015 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2015 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy decyzję własną, podjętą w dniu [...] stycznia 2015 r., odmawiającą przyznania małoletniej K. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Uzasadniając rozstrzygnięcie, organ powołał się na treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stwierdził, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i jej przyznanie w drodze wyjątku wymaga wykazania istnienia szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie organu, w sprawie nie wykazano, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ojciec dziecka nie miał wpływu. Formułując taką ocenę, organ wziął pod uwagę, że na przestrzeni 41 lat życia ojca dziecka, na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy, udokumentowano okres składkowy wynoszący 10 lat, 9 miesięcy i 10 dni oraz 5 lat i 3 miesiące okresów opłacania składek na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników. Od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia społecznego [...] stycznia 1991 r. do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy [...] sierpnia 2000 r. upłynęło ponad 9 lat. Natomiast w okresie od [...] stycznia 1992 r. do [...] marca 1997 r. ojciec dziecka podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników. W okresie od [...] kwietnia 1997 r. do [...] kwietnia 1998 r. nie wykonywał pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. W wyżej wymienionym okresie nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto zmarły ojciec dziecka, prowadząc działalność gospodarczą od [...] kwietnia 1998 r. do [...] września 2000 r., przez okres wynoszący ponad 2 lata, nie odprowadzał z tego tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe, ubezpieczony miał realną możliwość kształtowania przebiegu ubezpieczenia. Organ wskazał, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, świadome prowadzenie działalności gospodarczej, bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej, która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w art. 83. W związku z powyższym, po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy, Prezes ZUS nie uznał, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez ojca dziecka warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Stwierdził ponadto, że wprawdzie przedstawiona sytuacja materialna małoletniej i jej matki jest niewątpliwie bardzo trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przedstawicielka ustawowa małoletniej – B. S., zarzuciła Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, iż nie zbadał sprawy wnikliwie. Stwierdziła, że nie zgadza się z decyzją wydaną w sprawie. Pismem procesowym z dnia [...] lipca 2015 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał skargę oraz jej zarzuty i ich uzasadnienie, a ponadto zaskarżonej decyzji zarzucił: 1) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, a to art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a., polegające na udziale w postępowaniu pracownika, który brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji. Decyzja z [...] marca 2015 r. nr [...] została podpisana przez panią E. N., działającą z upoważnienia Prezesa ZUS. Również decyzja z [...] listopada 2013r. nr [...] została wydana przez panią E. N., działającą z upoważnienia Prezesa ZUS. Ponowny udział tej samej pracownicy organu przy wydaniu decyzji w sprawie skarżącej budzi wątpliwości tak w zakresie zaistnienia podstaw do wyłączenia pracownika organu i jego bezstronności, jak i zachowania zasady prawdy obiektywnej oraz prawa do ponownego rozpoznania sprawy; 2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to: - art. 39 k.p.a., polegające na niezastosowaniu wymogów określonych we wskazanym przepisie i niedoręczeniu skarżącej decyzji za pokwitowaniem. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę z [...] kwietnia 2015 r. – pismo w aktach sprawy, przyznał, że decyzja z [...] marca 2015 r. nr [...] została nadana listem zwykłym bez zwrotnego potwierdzenia odbioru. Tym samym organ przyznał, że naruszył wymogi przewidziane w art. 39 k.p.a.; - art. 153 p.p.s.a., polegające przede wszystkim na zaniechaniu przez organ uzupełnienia materiału dowodowego w zakresie ustalenia, czy w przypadku ojca skarżącej zachodziły ograniczenia aktywności zawodowej, usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi przed datą orzeczenia lekarza orzecznika ZUS. Wyrokiem z 5 czerwca 2014 r. pod sygn. II SA/Wa 43/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny nakazał Prezesowi ZUS uzupełnienie materiału dowodowego we wskazanym zakresie i ponowną ocenę oraz rozważenie, czy w przedmiotowej sprawie zaistniały przesłanki do przyznania małoletniej renty rodzinnej po zmarłym ojcu. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, że zalecenia te zostały przez organ wykonane. Skarżąca wskazywała, że jej ojciec miał przerwy w ubezpieczeniu społecznym, spowodowane nieleczoną chorobą od 1990 r. Prezes ZUS nie dokonał żadnych ustaleń w tym zakresie, bo za takie nie może być uznana analiza dokumentacji medycznej zmarłego, przeprowadzona w trybie nadzoru przez Naczelnego Lekarza Orzecznika Zakładu. Prezes ZUS ma możliwość dokonania czynności dowodowych w celu jednoznacznego rozwiania wątpliwości co do stanu zdrowia ojca skarżącej. Ojciec skarżącej był bowiem zatrudniony na podstawie umowy o pracę do 1991 r. w Przedsiębiorstwie [...] w L. W związku z tym pracodawca z pewnością prowadził jego akta osobowe, w których powinny znajdować się orzeczenia lekarskie związane z badaniami okresowymi i kontrolnymi. Jeśli więc istniały przeciwwskazania do świadczenia pracy przez ojca skarżącej lub zaistniały ograniczenia aktywności zawodowej z przyczyn zdrowotnych, to istnieje duże prawdopodobieństwo, że takie informacje znalazły się w aktach pracowniczych. Bez wątpienia Prezes ZUS dysponuje możliwością ustalenia miejsca zatrudnienia ojca skarżącej oraz miejsca przechowywania akt osobowych, jak również może żądać udostępnienia tychże akt. Wskazać również należy – co podnosiła również skarżąca, że jej ojciec leczył się: w Przychodni [...], w Przychodni POZ w P. przy ul. [...] oraz w Szpitalu w P. [na Oddziale [...] i w Przychodni Przyszpitalnej. Prezes ZUS mógł uzyskać dostęp do tej dokumentacji choćby na podstawie art. 26 ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta [Dz. U. 2009 r. Nr 52, poz. 417 ze zm.]), a w konsekwencji: - art. 7, art. 77 § 1, 2, 4 i art. 80 k.p.a. – poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, polegające na niedokonaniu analizy i wyjaśnienia sytuacji skarżącej, co w konsekwencji doprowadziło do błędnych ustaleń, że nie zostały spełnione przesłanki przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które to uchybienia miały bezpośredni wpływ na wynik sprawy; 3) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, to jest art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez przedwczesne uznanie, że przesłanki określone we wskazanym przepisie nie zostały spełnione łącznie. Podnosząc powyższe, pełnomocnik wniósł o uchylenie w całości decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...], na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) i c), jako wydanych z naruszeniem prawa, dającym podstawę do wznowienia postępowania oraz przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, chociaż nie wszystkie podniesione w niej zarzuty są uzasadnione. Zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2015 r., zostały wydane po wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 43/14, uchylającym wcześniejsze decyzje organu, odmawiające przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z motywów rozstrzygnięcia Sądu wynika, iż przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien rozważyć, czy bezpośrednio przed datą zgonu ojciec dziecka był w stanie świadczyć pracę, czy też rodzaj choroby uniemożliwiał jej wykonywanie. Ponadto, w ocenie Sądu, organ nie dokonał też wnikliwej oceny w zakresie zbadania adekwatności ubezpieczenia do wieku zmarłego oraz, że analizy wymaga także przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Nieprzedstawienie szczegółowych danych i wyliczeń w tym zakresie jest uchybieniem organu, które nie pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania, wyrażone w orzeczeniu sądu, wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Po prawomocnym zakończeniu postępowania sądowego organ skierował sprawę do lekarza orzecznika ZUS, który orzeczeniem z dnia [...] listopada 2014 r. ustalił datę powstania całkowitej niezdolności do pracy ojca dziecka na dzień [...] sierpnia 2000 r. oraz stwierdził brak u zmarłego co najmniej częściowej niezdolności do pracy istniejącej na dzień [...] lipca 1992 r. Natomiast Komisja Lekarska ZUS, po analizie akt postępowania, nie znalazła podstaw do zmiany dotychczasowych ustaleń orzeczniczych, czemu dała wyraz w orzeczeniu Nr [...] z dnia [...] grudnia 2014 r. Jeśli powyższa kwestia została wyjaśniona w sposób nie budzący wątpliwości, to pozostałe zalecenia Sądu, dotyczące zbadania adekwatności ubezpieczenia do wieku zmarłego, czy też braku niezbędnych środków utrzymania, nie zostały zrealizowane w sposób pozwalający na podzielenie stanowiska organu. Prezes ZUS, odmawiając przyznania świadczenia, wskazał w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] stycznia 2015 r., iż ostatnie ubezpieczenie społeczne z tytułu zatrudnienia ojca dziecka ustało [...] stycznia 1991 r., a od [...] stycznia 1992 r. do [...] marca 1997 r. podlegał on ubezpieczeniu społecznemu rolników. W okresie od [...] kwietnia 1997 r. do [...] kwietnia 1998 r. nie wykonywał on pracy ani działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Natomiast w okresie od [...] kwietnia 1998 r. do [...] września 2000 r. ojciec dziecka prowadził działalność gospodarczą, lecz nie opłacał z tego tytułu składek. Organ podkreślił, że nieopłacanie składek z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej było przyczyną niespełnienia warunków do świadczenia w trybie zwykłym, przy czym brak szczególnych okoliczności uniemożliwiających nabycie przez ojca dziecka prawa do świadczenia w trybie zwykłym dotyczy, jak wskazano w aktach obrazujących stan sprawy, przerwy w ubezpieczeniu w okresie od [...] kwietnia 1997 r. do [...] kwietnia 1998 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w powołanym wyżej wyroku z dnia 5 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 43/14 podkreślił, iż przy ustalaniu prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie oraz wskazał na konieczność dokonania oceny w zakresie adekwatności ubezpieczenia do wieku ojca dziecka. Organ, ponownie rozpoznając sprawę, oceny takiej nie przeprowadził. Wskazał jedynie, iż 41 letni w chwili powstania niezdolności do pracy ojciec dziecka wykazał łącznie 10 lat i 9 miesięcy ubezpieczenia oraz dodatkowo 5 lat i 3 miesiące opłacania składek w KRUS. Nie zbadał natomiast, czy przerwa w ubezpieczeniu w okresie od [...] kwietnia 1997 r. do [...] kwietnia 1998 r. nie była spowodowana szczególnymi okolicznościami, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dokonując oceny zarzutów skargi, stwierdzić należy, iż zasługują one na uwzględnienie, o ile wskazują na naruszenie przez organ art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. W sprawie naruszenie postanowień wskazanego przepisu dotyczy niewykonania zaleceń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, wskazujących na konieczność dokonania oceny, czy brak aktywności zawodowej ojca małoletniej i nieopłacanie składek w okresie bezpośrednio poprzedzającym jego całkowitą niezdolność do pracy był spowodowany przyczynami, których nie był w stanie pokonać. Przy ocenie, czy w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności organ powinien uwzględnić okres jego ubezpieczenia w stosunku do wieku oraz okoliczność, iż podjął on zatrudnienie jeszcze przed uzyskaniem pełnoletności . Natomiast wskazać należy, iż obie wydane w sprawie decyzje zostały podjęte przez różne osoby do tego upoważnione, a zatem przepis art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. nie miał w sprawie zastosowania. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w wyroku.