II SA/Wa 651/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 25 listopada 2024 r. sprawa ze skargi małoletniego K. P. reprezentowanego przez przedstawiciela stawowego J. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżonym aktem odmówiono przyznania - wobec wniosku reprezentującej małoletniego (dalej "Dziecko") J. P., zwanej dalej "Wnioskodawcą" - renty rodzinnej w drodze wyjątku (dalej jako "świadczenie"). W sprawie orzekano w myśl art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1251), zwanej dalej "ustawą emerytalną". W uzasadnieniu decyzji przywołano następujące okoliczności faktyczne i prawne uwarunkowania sprawy: - przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania, - przesłanki powinny być spełnione łącznie; brak wystąpienia nawet jednej z nich wyklucza możliwość uzyskania świadczenia, - renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej; w pierwszej kolejności analizie podlega więc spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą; następnie dopiero przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej, - ze znajdującej się w aktach rentowych dokumentacji wynika, że udokumentowano jedynie 11 lat, 8 miesięcy i 4 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca Dziecka; zmarł on w wieku 41 lat,   - w sprawach świadczenia ważne są powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień w trybie zwykłym; przed przyznaniem świadczenia należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie - ocenić je pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych; przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które - wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego - stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia, - nie bez znaczenia jest fakt, że w latach 2010-2011, 2013-2018 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca Dziecka zatrudnienia lub innej działalności, popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, - w sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności, uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia; w wymienionych przerwach nie orzeczono bowiem wobec ojca Dziecka całkowitej niezdolności do pracy; nie istniały zatem w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem - dla zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych, - reasumując w tym stanie faktycznym, nie ma podstaw do przyznania Dziecku renty rodzinnej na mocy art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, - przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna; nie stanowi ona jednak jedynego kryterium - przesądzającego o przyznaniu świadczenia. W skardze opiekun prawny Dziecka, opisał trudną sytuację życiową rodziny, gdzie ono przebywa. Podniósł, że Dziecko – którego obecnie oboje rodzice nie żyją - nie powinno ponosić konsekwencji za ewentualne zaniedbania swego ojca – wobec nieodprowadzania przezeń składek na ubezpieczenie społeczne a później popełnienia samobójstwa. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Skargę rozpoznano w trybie uproszczonym, wobec treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.). Sąd zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa, w zakresie, gdzie konieczne byłoby jej wyeliminowanie z obrotu prawnego. Trafnie organ skonstatował brak wystąpienia w sprawie przesłanek dla przyznania świadczenia. W uzasadnieniu skarżonego aktu wskazano wszystkie istotne uwarunkowania formalne i okoliczności faktyczne sprawy. Z uwagi na uprzednie, szczegółowe zreferowanie stanowiska organu, ponowne przytaczanie jego argumentacji byłoby bezzasadne. Sąd przyjmuje ją za własną. Odnosząc się do stanowiska Wnioskodawcy należy jedynie dodać, co następuje: Rozpoznając sprawę organ odniósł się do kryterium wystąpienia "szczególnych okoliczności" nieuzyskania praw do świadczeń w trybie zwykłym – w myśl art. 83 ust.1 ustawy ubezpieczeniowej. Prawodawca, posługując się w ustawie pojęciem ogólnym, pozostawił w danym zakresie - organom orzekającym w sprawie - określony zakres uznaniowości, zaś - w toku praktycznego stosowania danej regulacji - sformułowanie to doprecyzowano w drodze praktyki orzeczniczej. Sąd nie znajduje podstaw dla zmiany dotychczasowego stanowiska w realiach przedmiotowej sprawy, gdzie w istocie - w toku postępowania przed organem – nie przywołano żadnych szczególnych okoliczności, które uzasadniałyby znaczne przerwy w odprowadzaniu składek na ubezpieczenie społeczne przez ojca Dziecka. Ponieważ z kolei, system świadczeń z tytułu ubezpieczenia społecznego oparto na zasadzie współuczestnictwa objętych nim osób - jest pochodną wnoszenie składek - przesłanką szczególną nie może być długotrwałe ich nieuiszczanie, nawet gdy bezpośrednio przed śmiercią osoby ubezpieczonej (ostatnie 10 lecie) - jak w danej sprawie - wymagań nie dochowano jedynie w nieznacznym zakresie (4 lata, 4 miesiące i 8 dni – tak k.35 akt adm. - miast wymaganych 5 lat składkowych i nieskładkowych), zaś zakończenie możliwości aktywności zawodowej mogło być nagłe (tak: twierdzenie Wnioskodawcy o samobójstwie ojca Dziecka). Na co wskazał organ, w poprzednim czasie istniały także znaczne przerwy w okresach odprowadzenia składek, na czego uzasadnienie nie przywołano żadnych okoliczności, które można by uznać za "szczególne" - obiektywne, niezależne od woli ubezpieczonego. Ze szczególną okoliczność nie nabycia uprawnień do emerytury bądź renty w trybie zwykłym nie można w końcu uznać samego samobójstwa osoby ubezpieczonej. Zdarzenie takie - choć ma z reguły dramatyczny wpływ na sytuację pozostałych po nim członków rodziny - nie może statuować po ich stronie szczególnych uprawnień w zakresie prawa do uzyskania świadczeń z tytułu ubezpieczenia społecznego. Nie jest ono bowiem niezależne od woli ubezpieczonego ani też nie ma charakteru zdarzenia o charakterze zewnętrznym. Jedynie na marginesie wypada odnotować, że przyjęcie przeciwnej koncepcji - jakoby śmierć ubezpieczonego w następstwie samobójstwa miała stanowić szczególny przypadek, uzasadniający uzyskanie świadczeń dla członków jego rodziny - sytuacja taka mogłaby skłaniać zdesperowane osoby w złej kondycji psychicznej, do podejmowania ryzykownych działań – także dla poprawy statusu materialnego osób bliskich. W końcu szczególną okolicznością nie może być sieroctwo Dziecka. Dotyczy ona bowiem osobistej sytuacji Wnioskodawcy (co nie sporne bardzo przykrej) nie zaś osoby ubezpieczonej - ojca Dziecka. Nie są także trafne wywody oparte na argumentacji, że konsekwencji nieodprowadzenia przez ojca przez wymagany czas składek a później jego samobójstwa nie może ponosić Dziecko, skoro nie miało wpływu na jego zachowania. Pominięto bowiem istotną okoliczność sprawy - możliwość korzystania ze świadczeń z systemu ubezpieczeń społecznych jest następstwem faktycznego w nim uczestniczenia, materializującego się także w uiszczaniu składek. Reguła ta obejmuje również uprawnionych członków rodziny ubezpieczonego – w tym Dziecko. Brak możliwości skorzystania ze świadczeń nie jest więc sankcją za zaniechanie członka rodziny, lecz obiektywnym tego następstwem (tu brak uzyskania prawa). Nie jest możliwe skorzystania z uprawnień po zmarłym ojcu, skoro nie nabył ich jako osoba objęta systemem ubezpieczeń - nie uczestnicząc w nim w wymaganym zakresie – a nie wystąpiła przesłanka "szczególnych okoliczności". Okoliczności te muszą - z woli prawodawcy - dotyczyć samego ubezpieczonego (przyczyn nie nabycia przezeń uprawnień w trybie zwykłym) nie zaś jego rodziny. Co trafnie zauważa organ, przesłanką przyznania świadczenia nie może być wyłącznie trudna sytuacja materialna wnioskodawcy - tu małoletniego Dziecka. W przedmiotowej sprawie organ nie kwestionował spełnienia warunku braku niezbędnych środków utrzymania. Spełnienie tego kryterium nie może być jednak wystarczające dla uzyskania świadczenia. Nie ma ono bowiem charakteru pomocy socjalnej. Kryteria jej uzyskania określają przepisy odrębne - w zakresie pomocy społecznej. Nie naruszono więc przepisu prawa materialnego, statuującego prawo uzyskania świadczenia, ani – w zakresie istotnym - przepisów postępowania, co do powinności właściwego wyjaśnienia sprawy oraz zapewnienia stronie udziału w postępowaniu - przez stosowne jej informowanie o istotnych uwarunkowaniach sprawy. Sąd - badając legalność zaskarżonego aktu z urzędu – stwierdził wprawdzie, że procedujący w sprawie organ uchybił przepisom postępowania, co do obowiązku pełnego zapewnienie stronie czynnego udziału w zbieraniu materiału dowodowego. Nie mogło mieć to jednak - w realiach danej sprawy - istotnego znaczenia dla jej wyniku. Wprawdzie - w myśl art. 79a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze. zm.), zwanej dalej "K.p.a.", mającego w sprawie zastosowanie wobec treści 180 K.p.a. jak i art. 124 ustawy emerytalnej - organ był obowiązany wskazać przesłanki zależne od strony, które nie zostały na dzień wysłanie stosownej informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnie z jej żądaniem (tu – niewykazanie szczególnych okoliczności nie nabycia uprawnień w trybie zwykłym). Wobec treści art. 124 ustawy ubezpieczeniowej i analogicznie art. 180 K.p.a. - przepisy Kodeksu znajdują zastosowanie jedynie w kwestiach nieuregulowanych przepisami szczególnymi danej ustawy. Zawiera ona jednocześnie pewne reguły o charakterze procesowym - np. zakreśla obowiązek przedkładania przez zainteresowanego dowodów, potwierdzających prawo do żądanych świadczeń (tak art. 116 ust. 5), czy stanowi szczególne rygory dowodowe (tak art. 17 ust. 1). Niepodobne jednak stąd wychodzić, aby tego rodzaju fragmentarycznymi zasadami prawodawca modyfikował cały system postępowania dowodowego - w kontekście ograniczenia praw strony do informacji o istotnych uwarunkowaniach danej sprawy, wobec reguły art. 9 K.p.a. Trzeba mieć przy tym na względzie, że sprawy związane ze świadczeniami z ubezpieczeń społecznych dotyczą żywotnych interesów szerokiego kręgu osób, niemających z reguły przygotowania prawniczego. Brak podstaw dla przyjęcia, jakoby intencją prawodawcy mogło być ograniczenie ogólnych praw stron - gwarantowanych w innych postępowaniach a przyznanych im w ramach nowelizacji K.p.a. ustawą z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 935) – przez utrzymanie większego rygoryzmu procesowego. Zachowanie wymagań z art. 79a § 1 K.p.a., jest generalnie istotne w sprawach, gdzie - przed wniesieniem skargi do sądu administracyjnego - nie jest niezbędne wykorzystanie środków odwoławczych (jak w danym przypadku). Gdy sprawa nie jest ponownie rozstrzygana przez organ administracji (po wniesieniu odwołania lub wobec wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) a uchybiono treści tej regulacji, o występowaniu przesłanek negatywnych strona dowiaduje się w istocie z treści uzasadnienia ostatecznej decyzji. Dopiero wówczas - na etapie zaskarżenia do sądu administracyjnego - może sformułować szerszą argumentację, nierozważaną dotychczas przez organ, w tym przywołać nowe, istotne fakty, które winny być uprzednio ocenione i zweryfikowane w postępowaniu administracyjnym - przed kontrolą legalności zaskarżonego aktu przez Sąd. W rozpatrywanej sprawie jednak Wnioskodawca – wobec uzyskania pełnej wiedzy o uwarunkowaniach prawnych i faktycznych sprawy z uzasadnienia skarżonego aktu - nie przywołał żadnych nowych okoliczności, które mogłyby mieć istotne znaczenie w tej sprawie - w kontekście wykazania szczególnych przesłanek, które uniemożliwiały ojcu Dziecka nabycie świadczeń z ubezpieczenia społecznego w trybie zwykłym. W takiej sytuacji stwierdzone uchybienie przepisowi postępowania nie może prowadzić do uchylenia oskarżonego aktu. Wynika to - przy rozumowaniu a contrario - z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd nie spostrzegł więc wobec argumentacji skargi ani też z urzędu wad w zaskarżonym akcie, które przemawiałyby za jego wyeliminowaniem z obrotu prawnego. Musiał więc oddalić skargę. Z przytoczonych wyżej przyczyn, na podstawie art. 151. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.