II SA/Wa 694/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędziowie WSA Olga Żurawska – Matusiak, Andrzej Kołodziej, , Protokolant Elwira Sipak, specjalista, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 września 2012 r. sprawy ze skargi C. B. – przedstawiciela ustawowego małoletniej E. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata F. N. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych stanowiącą 23 % podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletniej E. B. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z akt sprawy wynika następujący stan faktyczny i prawny: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawomocnym wyrokiem z dnia [...] sierpnia 2011 r. sygn. akt [...] uchylił decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletniej E. B. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. S. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd stwierdził, że organ rozstrzygając sprawę z wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie wziął pod uwagę wniosku A. S. z dnia [...] czerwca 2009 r., z którego wynika, iż jego choroba zaczęła się w 1998 r., przebywał w szpitalu w [...] i już wtedy rozpoznano u niego [...] i [...]. W tym okresie został umieszczony w domu opieki społecznej w [...]. W swoim piśmie z dnia [...] marca 2003 r., skierowanym do ZUS w [...], A. S. wskazał, iż od czerwca 2001 r. przebywał w szpitalu w [...], na Oddziale Wewnętrznym, w [...] na Oddziale Nefrologii, na Oddziale Neurologicznym Kliniki w [...], gdzie zdiagnozowano u niego [...]. Wskazał, iż choroba uszkodziła m.in. [...]. Sąd zanegował argumentację organu, iż stan zdrowia zmarłego w dniu [...] sierpnia 2009 r. A. S. nie ograniczał ani nie utrudniał możliwości wypracowania wymaganego stażu ubezpieczeniowego, co może być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. Za takim twierdzeniem przemawia również wydane zaocznie orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2010 r., z którego wynika, iż daty powstania częściowej niezdolności do pracy nie można ustalić. Organ prowadząc postępowanie w przedmiotowej sprawie nie wziął również pod uwagę możliwości podjęcia pracy przez zmarłego w sytuacji istniejącego bezrobocia, jak również nie ustalił przyczyn przerw w zatrudnieniu, na które powołał się w decyzji. Po wyroku Sądu Prezes ZUS ponownie rozpatrzył sprawę z wniosku C. B. – przedstawiciela ustawowego małoletniej E. B. z dnia [...] czerwca 2009 r., uzupełnił materiał dowodowy w sprawie, min. poprzez ustalenie u A. S. powstania częściowej niezdolności do pracy od dnia [...] czerwca 2001 r. (orzeczeniem z dnia [...] grudnia 2012 r.) i decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. odmówił przyznania małoletniej renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ podkreślił, iż po wnikliwej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień w trybie zwykłym. W zatrudnieniu ojca dziecka w latach [...] i [...] występuje łącznie ponad [...] letnia przerwa w pracy. Udowodniony okres składkowy A. S. (zm. [...] sierpnia 2009 r.), wynoszący 15 lat, 1 miesiąc i 25 dni, jest nieadekwatny do wieku wynoszącego - na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy – 48 lat. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy C. B. podniosła, iż organ nie wyjawił stanu faktycznego sprawy w sposób należyty, albowiem nie dokonał starań w wyjaśnieniu okresu pozostawania A. S. bez pracy w czasie zamieszkania w [...] i rejestracji w Urzędzie Pracy w tym mieście. Strona wyraziła przekonanie, iż ojciec dziecka posiadał dłuższy niż ustalono okres ubezpieczenia wynikający z zatrudnienia lub prowadzonej działalności gospodarczej. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia środka zaskarżenia Prezes ZUS rozstrzygnięciem z dnia [...] marca 2012 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Prezes ZUS ustalił, iż w okresach od [...] marca 1989 r. do [...] grudnia 1992 r., od [...] grudnia 1996 r. do [...] czerwca 2001 r. i od [...] kwietnia 2002 r. do [...] maja 2004 r. tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] grudnia 2011 r. ustaliła, iż ojciec dziecka był częściowo niezdolny do pracy od [...] czerwca 2001 r. i trwale całkowicie niezdolny do pracy od [...] maja 2004 r. Jednakże orzeczona częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała całkowicie ojcu dziecka wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego organ ustalił, iż ojciec dziecka nie był zarejestrowany jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...] i [...]. Wnioskodawczyni natomiast nie przedstawiła żadnych dokumentów potwierdzających aktywność ojca dziecka w poszukiwaniu pracy w ww. przerwach w ubezpieczeniu. Stopa bezrobocia w miejscu zamieszkania ojca dziecka w latach 1996 - 2001 była niższa niż stopa bezrobocia w skali kraju. Sama zaś trudna sytuacja panująca na rynku pracy, jak również długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych. Organ wskazał, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone przez stronę trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2012 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez C. B. – przedstawicielkę ustawową małoletnie córki E. B. Uznając ww. decyzję za krzywdzącą skarżąca stwierdziła, iż renta rodzinna jej córce po zmarł A. S. się należy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci. Stwierdzić należy, że zmarły w wieku 48 lat ojciec małoletniej E. B. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 15 lat, 1 miesiąc i 25 dni. NSA w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05 (publik. LEX nr 194870) wyraził pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Ponadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych A. S. legitymował się okresem zaliczanym do świadczeń emerytalno - rentowych w wymiarze 15 lat, 1 miesięcy i 25 dni. W okresach od [...] marca 1989 r. do [...] grudnia 1992 r., od [...] grudnia 1996 r. do [...] czerwca 2001 r. i od [...] kwietnia 2002 r. do [...] maja 2004 r. tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Poszukując wyjaśnienia przyczyn powstałych przerw w zatrudnieniu nie można nie dostrzegać, iż w świetle orzeczenia Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] grudnia 2011 r. ojciec małoletniej E. B. od dnia [...] czerwca 2001 r. stał się osobą częściową niezdolność do pracy. Jednakże, jak słusznie przyjął Prezes ZUS, częściowa niezdolność do pracy ogranicza, a nie uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. Wobec tego nie jest przesłanką samoistną, kwalifikowaną jako szczególna okoliczność stojąca na przeszkodzie w kontynuowaniu zatrudnienia. W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, iż nie jest także okolicznością szczególną, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem (patrz wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2011 r. sygn. akt I OSK 1964/10- publik. LEX nr 951989). Sama sytuacja panująca na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, niemniej jednak w wyjątkowych przypadkach możliwe jest rozważenie takiej ewentualności. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy mamy do czynienia z osobą wkraczającą w zaawansowany wiek i mającą ponadto problemy zdrowotne – przykładowo wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 listopada 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 840/06 (publik. LEX nr 306969). NSA w wyroku z dnia 5 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 167/11 (publik. LEX nr 990184) stwierdził, cyt.: "Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością", o której mowa w cytowanym przepisie będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie lub członka jej rodziny". W analizowanym przypadku organ, choć uzupełnił materiał dowodowy o ustalenia Powiatowego Urzędu Pracy w [...] (zaświadczenie z dnia [...] lutego 2012 r.) nie dotarł do dowodów świadczących o poszukiwaniu przez A. S. pracy zarobkowej w okresie przypadającym w czasie trwania częściowej niezdolność do pracy. Także twierdzenia skarżącej dotyczące wykonywania pracy lub działalności gospodarczej przez ww., zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie zostały poparte jakimikolwiek konkretami, które pozwoliłyby Prezesowi ZUS zgromadzić dowody potwierdzające tę tezę. Zatem Prezes ZUS zasadnie odmówił zakwalifikowania ww. okresu przypadającego na częściową niezdolność do pracy, a pozostającego poza ubezpieczeniem, jako ustawowych "szczególnych okoliczności" niezależnych od woli ubezpieczonego. W tym stanie należy stwierdzić, iż Prezes ZUS wykonał zalecenia Sądu zawarte w wyroku z dnia 11 sierpnia 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1266/11, uzupełnił materiał dowodowy w wymaganym zakresie, w tym uwzględnił wnioski strony formułowane w toku postępowania, prawidłowo ocenił ten materiał i wydał zgodne z prawem rozstrzygnięcie oraz dostatecznie wyczerpująco uzasadnił zaskarżoną decyzję. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst. jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270) orzekł, jak w sentencji. W przedmiocie przyznania adwokatowi wynagrodzenia za poniesione i nieopłacone koszty pomocy prawnej świadczonej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 powołanej ustawy oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 162, poz. 1348 ze zm.).