II SA/Wa 707/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Stanisław Marek Pietras, Sędziowie WSA Adam Lipiński, Asesor WSA Agnieszka Miernik (spr.), Protokolant Arkadiusz Koziarski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2007 r. sprawy ze skargi M. Z. – przedstawiciela ustawowego małoletnich: P. Z. , A. Z. ,K. Z, E. Z. i K. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2007 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz M. Z. kwotę 176 (stu siedemdziesięciu sześciu) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2007 r., nr [...], po rozpatrzeniu wniosku M. Z. o ponowne rozpoznanie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] stycznia 2007 r., nr [...] o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wniosek o przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) został wniesiony przez M. Z. działającego w imieniu małoletnich dzieci P. Z. , A. Z. , K. Z. , E. Z. i K. Z. w związku ze śmiercią ich matki E. Z.. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ podał, że sprawa przyznania świadczenia w drodze wyjątku małoletnim dzieciom wnioskodawcy była już przedmiotem orzekania przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 18 października 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 1645/06 stwierdził nieważność obu decyzji wydanych w tej sprawie. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń wskazał, że w niniejszej sprawie nie występuje druga z przesłanek wymienionych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to znaczy brak jest szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły ubezpieczonej spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. W związku z tą decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r. organ odmówił przyznania świadczenia. Nie zgadzając się z powyższą decyzją M. Z. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. W wyniku rozpoznania wniosku M. Z., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: * jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, * nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie. Powołany wyżej art. 83 może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Również szczególna okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy odnosi się do osoby zmarłej. Organ podkreślił, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania w/w art. 83 należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Ważne są zatem, na co wielokrotnie zwracał uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku, powody dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do renty na zasadach ustawowych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2005 r. matka dzieci została uznana za całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji od 13 sierpnia 2003 r. Jednakże na przestrzeni pracy zawodowej matki dzieci występują przerwy w okresach: od 16.10.1988r. do 07.03.1990r.; od 07.10.1998r. do 03.12.2000r. oraz od 01.12.2001r. do 02.03.2003r. mimo braku przeciwwskazań do wykonywania zatrudnienia. We wskazanych okresach nie była wobec ubezpieczonej orzeczona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby. Zatem – zdaniem organu - nie było przeciwwskazań uniemożliwiających kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Organ wskazał ponadto, że matka dzieci ma udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, uwzględniony w wysokości 1/3 okresów składkowych wynoszący tylko 4 lata 11 miesięcy i 18 dni. Jest on nieadekwatny do wieku ubezpieczonej, która w chwili powstającej całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji miała 37 lat i w stosunku do swego wieku powinna mieć odpowiednio dłuższy okres zatrudnienia. Przy ustalaniu prawa do świadczenia bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia ubezpieczonego. Okres ten powinien być adekwatny do wieku ubezpieczonego, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły. Organ wyjaśnił też, że przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty okresy nieskładkowe mogą być uwzględnione w wymiarze 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Powodem nienabycia uprawnień do świadczenia ustawowego jest m.in. bardzo długi okres niewykonywania zatrudnienia z powodu opieki nad dziećmi, który w świetle ustawy jest okresem nieskładkowym. Obowiązujące ustawowe ograniczenie, że przy ustalaniu prawa do świadczenia okresy nieskładkowe uwzględnia się w rozmiarze 1/3 udowodnionych okresów składkowych, nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Organ, wskazując na orzecznictwo sądów administracyjnych, podał, że zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dziećmi nie jest szczególną okolicznością, o której mowa w art. 83 ustawy. Nie jest bowiem okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Organ wskazał, że trudna sytuacja bytowa, w jakiej wnioskujący się znajduje, jest tylko jedną z przesłanek, od spełnienia których zależy możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej. Organ wyjaśnił także, że świadczenie w trybie wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Nawet najdramatyczniejsza sytuacja materialna, rodzinna i życiowa nie może stanowić wyłącznej podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nawet przy wykazaniu istnienia innych warunków określonych w art. 83 ustawy (wiek dziecka oraz brak niezbędnych środków utrzymania). Skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 lutego 2007 r. wniósł M. Z. działając w imieniu małoletnich dzieci. W skardze zakwestionował ustalenia organu, że w sytuacji rodzinnej skarżącego nie zaistniały szczególne okoliczności, o których mowa w przepisie stanowiącym podstawę prawną rozstrzygnięcia. Podniósł także, że organ orzekający nie uwzględnił wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego z dnia 18 października 2006 r. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skargę należało uwzględnić. W zaskarżonej decyzji jak również w decyzji ją poprzedzającej nie uwzględniono oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 1645/06. Wprawdzie powodem stwierdzenia nieważności decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2006 r. i [...] czerwca 2006 r. był fakt wydania decyzji przez osobę nieposiadającą umocowania do ich wydania, jednakże w wyroku tym Sąd nadto nakazał organowi zbadanie, czy M. i E. Z., w celu zapewnienia małoletnim dzieciom właściwej opieki, mieli możliwość korzystania z takich palcówek jak żłobki, czy przedszkola, albowiem brak w pobliżu miejsca zamieszkania takich placówek, przy okoliczności posiadania pięciorga dzieci i konieczności sprawowania nad nimi opieki, może stanowić trwały stan wykluczający aktywność zawodową jednego z rodziców. Sąd stwierdził również, że organ nie może pominąć w niniejszej sprawie okoliczności, jaką jest liczba posiadanych przez małżonków Z. dzieci. Nakazał organowi rozważenie, czy przy tak licznym potomstwie w ogóle praca zawodowa ich matki była możliwa i czy nie tłumaczy to przerw w zatrudnieniu E. Z. w latach 1998-2000 i 2001-2003. Wskazać należy, że prowadząc ponownie postępowanie w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku dzieciom zmarłej E. Z. organ orzekający w ogóle nie ustalił, ani nie zbadał okoliczności wskazanych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Organ nie poczynił żadnych ustaleń na temat okoliczności, które mogły wykluczyć aktywność zawodową zmarłej matki. Organ w tym względzie powołał się wyłącznie na orzecznictwo sądów administracyjnych prezentujące poglądy, że opieka nad dziećmi jest wyłącznie wyborem osoby ubezpieczonej, nie odnosząc się do szczególnych okoliczności występujących w rozpoznawanej sprawie. Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) ocena prawna i wskazanie co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu administracyjnego jest wiążąca w sprawie zarówno, gdy dotyczy zastosowania przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania administracyjnego. Oznacza to, że organ administracji jest obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach. Nawet w wypadku sporu co do oceny prawnej lub odmiennej interpretacji prawa albo nawet możliwości niezgodności oceny sądu z prawem obowiązującym, zapatrywania prawne wynikające z oceny prawnej sądu mają moc wiążącą do czasu, aż wyrok zostanie wzruszony w przewidzianym do tego trybie. Odmienna ocena materiału dowodowego stanowi prawnie niedopuszczalną polemikę z prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego. A zatem należy uznać, że decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2007 r. i [...] stycznia 2007 r. odmawiające przyznania świadczenia w drodze wyjątku, naruszają prawo. Z powyższych względów Sąd uznał skargę za zasadną i działając na podstawie przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 152 i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnym (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.