II SA/Wa 751/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Joanna Kube, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi małoletniej J. K. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu [...] lutego 2020 r. decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] dotyczącą odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej J. K. po zmarłym ojcu M. S. Prezes ZUS w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] wyjaśnił, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 53) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie wymienione w tym przepisie warunki. Powołany przepis może mieć zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych. Wyjaśnił, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej. Po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego Prezes ZUS nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie zostało wykazane, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ojciec dziecka nie miał wpływu. W niniejszej sprawie udokumentowane zostało 11 lat 10 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 54 lat. Pierwsze zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne ojciec dziecka podjął [...] kwietnia 1986 r., tj. w wieku 22 lat. W okresach od [...] lutego 1990 r. do [...] czerwca 1991 r., od [...] października 1991 r. do [...] czerwca 1994 r., od [...] maja 1996 r. do [...] kwietnia 2000 r., od [...] marca 2002 r. do [...] sierpnia 2007 r., od [...] sierpnia 2013 r. do [...] kwietnia 2015 r., od [...] maja 2015 r. do [...] września 2017 r. ojciec dziecka nie wykonywał pracy ani innej działalności, która podlegała opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Organ zaznaczył, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przedstawiciel ustawowy dziecka – B. K. podniosła, że ojciec dziecka wykonywał prace bez ubezpieczenia. Zdaniem organu wykonywanie prac dorywczych nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Jest to wynik wyboru osoby decydującej się na pracę bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, która winna liczyć się z prawnymi konsekwencjami w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia. Przedstawiciel ustawowy dziecka we wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka z [...] kwietnia 2019 r. przerwy w ubezpieczeniu ojca dziecka usprawiedliwił chorobą alkoholową ojca dziecka. Organ podniósł, iż negatywnych skutków alkoholizmu ojciec dzieci mógł uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Uzależnienie alkoholowe nie stanowi nie dającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej. Podnoszone trudne warunki materialne również nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. J. K. reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego B. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...]. W skardze podniosła, iż jej rodzina znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Utrzymuje się bowiem jedynie ze świadczenia rodzinnego w wysokości 317 zł oraz kwoty 500+ przyznanej dziecku. Podkreśliła, że jej córka ma dużą wadę wzroku – postępujący astygmatyzm, dysleksję oraz dysortografię. Uczęszcza na wszystkie dostępne w publicznej szkole zajęcia wyrównawcze. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2021 r., poz. 137) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm., dalej: "P.p.s.a."). Oceniając skargę z zastosowaniem powyższych kryteriów, należało uznać, iż jest ona niezasadna. Warto na wstępie zaznaczyć, iż świadczenia z ubezpieczenia społecznego (zasiłki, renty, emerytury) przysługują ubezpieczonym, jeżeli spełniają wszystkie ustawowe warunki nabycia prawa do danego świadczenia. Nie zawsze jednak wszystkie wymagane warunki mogą zostać spełnione. Z tego względu ustawy ubezpieczeniowe z reguły przewidują możliwość przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym tym ubezpieczonym, którzy ze względu na szczególne okoliczności nie mogli sprostać wymaganiom. W naszym systemie taki wyjątkowy tryb przyznawania ubezpieczonym prawa do renty lub emerytury decyzją Prezesa ZUS przewiduje art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W razie śmierci ubezpieczonego, który nie spełniał warunków nabycia prawa do renty lub emerytury, prawo do ubiegania się o świadczenie w drodze wyjątku przysługuje też członkom rodziny zmarłego ubezpieczonego uprawnionym do pozostawania na jego utrzymaniu. Analiza treści art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej prowadzi do wniosku, że przesłankami warunkującymi przyznanie przez Prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku są: 1) niespełnienie przez ubezpieczonego warunków dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami; 2) okoliczność, że ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; 3) okoliczność, że osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Konstrukcja prawa do świadczenia w drodze wyjątku jest więc następująca: 1) ubezpieczony (całkowicie niezdolny do pracy), który nie spełnił warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, powinien wykazać szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia tych warunków, oraz brak niezbędnych środków do życia; 2) ubezpieczony, który nie nabył prawa do emerytury (gdyż mimo ukończenia wieku emerytalnego nie posiada wymaganej długości stażu ubezpieczeniowego), może ubiegać się o wyjątkową emeryturę, wykazując szczególne okoliczności, z powodu których tego stażu nie osiągnął, oraz że nie ma niezbędnych środków utrzymania; 3) jeżeli ubezpieczony, który wskutek szczególnych okoliczności nie spełnił warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, zmarł, to o wyjątkową rentę rodzinną mogą się ubiegać "pozostali po nim członkowie rodziny", jeśli wykażą całkowitą niezdolność do pracy lub wiek uniemożliwiający podjęcie pracy oraz brak niezbędnych środków utrzymania, a także istnienie szczególnych okoliczności. Należy więc stwierdzić, że przesłanka "szczególnych okoliczności" dotyczy tylko ubezpieczonego i ma na celu wykazanie uzasadnionych powodów, dla których nie zostały spełnione warunki nabycia przez niego prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub do emerytury. Dopiero wykazanie tych okoliczności powoduje dalsze postępowanie co do istnienia przesłanek uniemożliwiających osobie ubiegającej się o świadczenie podjęcie zatrudnienia (niezdolności do pracy lub wieku) oraz przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Za okoliczność szczególną, z powodu której ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na zasadach ogólnych, można uważać tylko takie zdarzenie bądź stan, które wykluczają aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Inaczej mówiąc, gdyby to zdarzenie nie nastąpiło, to ubezpieczony mógłby spełnić w przyszłości warunki do uzyskania renty lub emerytury. Szczególne okoliczności będące przyczyną niespełnienia warunków nabycia prawa do świadczenia to zatem zdarzenia, które w sposób niezawiniony uniemożliwiły ubezpieczonemu spełnienie warunków (I. Jędrasik-Jankowska [w:] Komentarz do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [w:] Prawo do emerytury z ubezpieczenia i zabezpieczenia społecznego. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, wyd. II, Warszawa 2019 r. art. 83). Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie zawiera przesłanki odnoszącej się do czasu opłacania składek na ubezpieczenie Kryterium to pojawia się jednak w orzecznictwie i jest stosowane dla oceny, czy zachodzące w niej okoliczności mają charakter szczególny (tak m.in. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 29 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 2987/19). W analizowanej sprawie organ odniósł się do okresu opłacania składek, a nadto wskazał, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności usprawiedliwiające krótki staż ubezpieczeniowy zmarłego. Organ wyjaśnił, iż nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżąca nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec dziecka nie miał wpływu. Skarżąca udowodniła jedynie 11 lat, 10 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 54 lat. Skarżąca nie wskazała natomiast żadnych szczególnych okoliczności, które powodowały, że łączny staż zmarłego ojca dziecka wynosił niespełna 12 lat. Jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych, tzw. "praca na czarno", praca która nie została zgłoszona do ubezpieczenia społecznego, ani też nieleczona choroba alkoholowa nie stanowią szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Wobec powyższego uznać należy, iż w sprawie nie została spełniona pierwsza z przesłanek, o których mowa w tym przepisie. Brak spełnienia przesłanki "szczególnych okoliczności", w skutek których nie został wypracowany wymagany staż ubezpieczeniowy uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku skarżącej. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), orzekł, jak w sentencji.