II SA/Wa 783/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk Sędziowie WSA Andrzej Góraj Andrzej Kołodziej (spr.) Protokolant specjalista Elwira Sipak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 września 2015 r. sprawy ze skargi P.S. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową P.M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] lutego 2014 r., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz. U. z 2013 r., poz.1440 ze zm.), odmówił małoletniemu P. S. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po jego zmarłym ojcu G. S. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przedstawicielka ustawowa małoletniego P. M. podała, że jest osobą częściowo niezdolną do pracy bez prawa do renty, zarejestrowaną jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Wskazała także na swój stan zdrowia oraz trudną sytuację materialną, jak również młody wiek zmarłego i panujące bezrobocie będące przyczyną braku zatrudnienia ojca dziecka. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją numer [...], z dnia [...] kwietnia 2014 r., na podstawie art.138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r., Kodeks postępowania administracyjnego ( j.t. Dz.U. z 2013 r., poz. 267) po rozpatrzeniu powyższego wniosku, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki : - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy, - nie ma niezbędnych środków utrzymania . Wyjaśnił ponadto, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny po osobie zmarłej. Organ wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przez szczególne okoliczności rozumie się zaś wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Prezes ZUS stwierdził, że ojciec dziecka na przestrzeni 30 lat życia posiadał łącznie 11 miesięcy i 5 dni okresów składkowych, a w ostatnim 10 - leciu przypadającym przed dniem śmierci 10 miesięcy i 1 dzień okresów składkowych, zamiast wymaganych 5 lat tych okresów. Natomiast przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwić szczególne okoliczności . Organ podniósł również, iż w okresie od [...].09.2000 r. do [...].11.2004 r. zmarły nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi pomimo braku przeciwwskazań zdrowotnych lub innych przeszkód. Ponadto w okresie od [...].06.2005 r. do [...].07.2013 r. tj. do dnia śmierci, ojciec dziecka wykonywał działalność gospodarczą bez zgłoszenia do ubezpieczeń emerytalnego i rentownych. Natomiast w myśl ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych prowadzenie działalności gospodarczej bez ubezpieczenia jest świadczonym wyborem, rodzącym określone skutki i nie wskazuje na istnienie szczególnych okoliczności uniemożliwiających nabycie świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS dodał, iż jego ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednakże nie mogła ona stanowić jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu wnioskowanego świadczenia, będącego świadczeniem typu ubezpieczeniowego, a nie świadczeniem socjalnym. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie P. M. podniosła ponownie, że jest osobą niepełnosprawną i leczy się w poradni psychologicznej, psychiatrycznej, neurologicznej oraz kardiologicznej. Z kolei syn P. S. leczy się w poradni psychologicznej z powodu lęków po śmierci ojca. Przedstawicielka ustawowa małoletniego wskazała również, iż ojciec dziecka był młodą osobą i nie posiadał wymaganych lat pracy, by syn otrzymał rentę rodzinną, gdyż z uwagi na jej leczenie oraz dalszą naukę, sprawował opiekę nad synem. Z tego względu, mając na uwadze nowe okoliczności, wniosła o "wznowienie postępowania i przywrócenie terminu odwołania w sprawie renty rodzinnej dla mojego syna P. S." W odpowiedzi na skargę prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Odnosząc się do argumentów wskazanych w skardze stwierdził, iż okoliczności dotyczące rzekomej konieczności sprawowania przez zmarłego opieki nad dzieckiem, są dla organu okolicznością nową wcześniej nie podnoszoną. Ponadto już po wydaniu decyzji ostatecznej P. M. w piśmie z 18 kwietnia 2014 r. wskazywała jedynie na fakt, że ojciec dziecka pracował dorywczo i bez ubezpieczenia z winy pracodawców, by zdobyć środki na utrzymanie rodziny. Organ zwrócił też uwagę, że wymieniona jakiekolwiek leczenie podjęła już po śmierci ojca dziecka co nie wskazuje, by już w latach 2007 - 2008 była osobą niezdolną do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w zważył, co następuje : Zgodnie z przepisem art. 1 § 1i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. nr 153 poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wskazać, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawomocnym postanowieniem z dnia 29 maja 2015 r. sygn. akt II SO /Wa 144/15, przywrócił termin do wniesienia przez P. S., reprezentowanego przez P. M., skargi na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...]. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( j. t. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.), dalej "ustawa emerytalno-rentowa ", określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych - przyszłych świadczeniobiorców, przewidziano w art. 83 ust .1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, który nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym . Świadczenia wskazane w w/w przepisie są świadczeniami wyjątkowymi także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa ( art. 84 ustawy), a nadto nie mają one charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa emerytalno-rentowa nie gwarantuje ich wypłaty pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych . Uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności i niekontrolowanej swobody organu przy rozstrzyganiu w przedmiocie świadczeń tego rodzaju. Granice uznaniowości wyznaczają bowiem przesłanki wymienione w art. 83 ust.1 ustawy emerytalno-rentowej, a nadto reguły postępowania administracyjnego zawarte w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego ( j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej "Kpa", określające obowiązki organu w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania, co wynika z przepisu art.124 ustawy emerytalno-rentowej. Zatem Prezes ZUS winien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej ( art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego ( art. 9 k.p.a.) Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 par.3 k.p.a. W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokonał zarówno prawidłowej wykładni przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej, jak i przestrzegał reguł postępowania administracyjnego, a jego rozstrzygnięcie zostało wydane z poszanowaniem granic uznania administracyjnego. Przede wszystkim organ zasadnie przyjął, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, wskutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Na aprobatę zasługuje przy tym stanowisko, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Stąd też w pierwszej kolejności badaniu podlegają uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby tej osobie, a dopiero następnie uprawnienia wnioskodawcy - członka rodziny pozostałego po osobie zmarłej . W związku z tym przesłankę szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej, należy ocenić w odniesieniu do osoby zmarłej. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania powołanego przepisu uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu nieważności przezwyciężenia ich skutków ( por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA/Wa 306/00, i niepubl.) Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności" prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem. Określenie, że muszą zaistnieć szczególne uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów opłacania składek, należy do organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w z dnia 26 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 1540/14, Lex nr 165840.) W realiach rozpatrywanej sprawy nie sposób przyjąć, aby brak uprawnień ojca dziecka do świadczenia na zasadach ogólnych, był spowodowany tak rozumianymi okolicznościami szczególnymi. Prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania z tego tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie może zostać bowiem zakwalifikowane jako okoliczność szczególna, na co wielokrotnie zwracał uwagę Naczelny Sąd, Administracyjny. Z akt administracyjnych wynika zaś ponad wszelką wątpliwość, że G. S. w okresie od [...] czerwca 2005 r. do [...] lipca 2013 r. t. j. do dnia śmierci, prowadził działalność gospodarczą bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. Za okoliczność szczególną nie może zostać również uznany fakt podejmowania przez niego prac dorywczych, nie objętych ubezpieczeniem społecznym czy też trudności ze znalezieniem pracy spowodowane bezrobociem. Orzecznictwo sądowoadministracyjne w tym zakresie w sposób jednoznaczny rozstrzyga, iż świadome podejmowanie zatrudnienia bez ubezpieczenia czy też sytuacja na rynku pracy, nie mieszczą się w pojęciu szczególnych okoliczności. Sama zaś trudna sytuacja materialna małoletniego i jego matki, co trafnie zauważył organ, nie może stanowić wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, które jest świadczeniem ubezpieczeniowym, a nie socjalnym, przyznawanym według potrzeb,. Odnosząc się natomiast do nowych okoliczności podniesionych dopiero w skardze trzeba, wyjaśnić, iż sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem jego zgodności z prawem na dzień jego podjęcia. Skoro zatem wskazane okoliczności nie zostały organowi przez stronę zgłoszone w toku postępowania, to nie można czynić mu zarzutu, że ich nie uwzględnił. Ponadto w ocenie Sądu Prezes ZUS zasadnie podniósł w odpowiedzi na skargę, że twierdzenie o konieczności podejmowania przez ojca dziecka prac dorywczych, sprawowaniu opieki nad dzieckiem oraz jednocześnie prowadzeniu działalności gospodarczej, wzajemnie się wykluczają . Także powoływanie się przez matkę dziecka na zły stan zdrowia w latach 2007 - 2008, nie znajduje odzwierciedlenia w aktach postępowania administracyjnego. Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.)., orzekł jak w sentencji wyroku.