II SA/Wa 948/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędziowie WSA Stanisław Marek Pietras, WSA Przemysław Szustakiewicz, Protokolant Bartosz Piwoński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 listopada 2009 r. sprawy ze skargi G. N. – przedstawiciela ustawowego małoletniej J. F. i A.F. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata A. Z. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych stanowiącą 22% podatku od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletnim J. F. i A. F. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ustawy, uznaje się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Organ stwierdził, iż renta rodzinna w drodze wyjątku nie mogła być dzieciom zmarłego J. F. przyznana, ponieważ w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. Z przebiegu ubezpieczenia ojca dzieci wynika, że udowodniono okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 24 lata, 8 miesięcy i 27 dni. Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazała, aby od 9 grudnia 1999 r. do śmierci w dniu 22 listopada 2008 r., tj. przez prawie 9 lat, ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, a zwłaszcza, gdy uwzględni się fakt, iż nie była ustalona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby. Orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 2007 r. lekarz orzecznik ZUS stwierdził, że ojciec dzieci nie był niezdolny do pracy. Zatem przyczyną braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. W piśmie z dnia 12 marca 2009 r. wnioskodawczyni – G. N. przedstawiciel ustawy małoletnich - wyjaśniła, że ojciec dzieci podejmował zatrudnienie bez zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, świadome podejmowanie zatrudnienia przez ojca dzieci, bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmuje takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstawaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może być uznany za szczególną okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ww. ustawy. Przedstawiona przez wnioskodawczynię niewątpliwie trudna sytuacja materialna nie może stanowić wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Od powyższej decyzji G. N., będąc przedstawicielem ustawowym J. i A. F., wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Uznając zaskarżoną decyzję za krzywdzącą, skarżąca podniosła, iż organ wydając orzeczenie nie uwzględnił niespełna 25-letniego okresu ubezpieczenia ojca małoletnich dzieci oraz okresu, w którym zmarły nie był zdolny do wykonywania zatrudnienia. Lekarz orzecznik Gminnej Komisji Orzekania o Niepełnosprawności uznał J. F. za niezdolnego do pracy w zwykłych warunkach, a zakłady pracy chronionej w miejscu zamieszkania były niedostępne. Ojciec małoletnich był obciążony obowiązkiem alimentacyjnym i jako odpowiedzialny, pomimo przeciwwskazań do podjęcia zatrudnienia, podejmował każdą pracę dorywczą, albowiem tylko taką mógł pozyskać. Skarżąca wskazała ponadto, iż choruje na [...], otrzymuje niewielką rentę, która nie wystarcza na zaspokojenie potrzeb jej rodziny. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 26 sierpnia 2009 r. adwokat A. Z., ustanowiona w sprawie pełnomocnikiem skarżącej z urzędu, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, a także przyznanie wynagrodzenia tytułem nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik strony podniosła, iż zaskarżona decyzja został obarczona istotnymi wadami procesowymi oraz została wydana z naruszeniem przepisu prawa materialnego stanowiącego podstawę jej wydania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają ww. przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Szczególnie istotnym dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Zgodnie z art. 7 k.p.a., zobowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Zgodnie zaś z dyspozycją art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. powinien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Nie odniósł przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, do indywidualnej sytuacji, w której znalazł się skarżący. Przede wszystkim należy dostrzec, iż ojciec małoletnich dzieci na 55 lat życia legitymował się okresem składkowym wynoszącym 24 lata, 8 miesięcy i 17 dni, a zarejestrowany okres nieskładowy wynosił jedynie 10 dni. Ponadto, jak wynika z wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 9 marca 2009 r., wymieniony pracował nieprzerwanie do czasu, gdy został objęty redukcją zatrudnienia zakładu [...]. W piśmie z dnia [...] lutego 2009 r. ZUS w S. wskazał, iż w okresach od 9 grudnia 1999 r. do 20 września 2006 r. oraz od 18 lipca 2008 r. do 22 listopada 2008 r. ojciec dzieci był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Ponadto z orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] wynika, że J. F. został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności (niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagają czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych) od dnia 1 lipca 2008 r., przy czym stwierdzono, iż niepełnosprawność istniała już w 2004 r. Powyższych okoliczności organ nie brał pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek z art. 83 ustawy emerytalno-rentowej. Arbitralnie natomiast przyjął, iż brak orzeczenia lekarza orzecznika ZUS stwierdzającego całkowitą niezdolność do pracy u wymiennego nie wskazuje, aby w okresie 9 lat poprzedzających zgon nie mógł on podjąć zatrudnienia. Stwierdzić należy, iż przy stosowaniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy ocenie podlega nie sam fakt, lecz przyczyny nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Organ był zatem obowiązany ustalić, czego nie uczynił w sposób prawidłowy, jakie były przyczyny niespełnienia warunku nabycia uprawnień rentowych, a mianowicie braku pięcioletniego okresu opłacania składek w dziesięcioleciu poprzedzającym przed datą śmierci J. F. Organ nie uwzględnił w swych rozważaniach wielu istotnych czynników mających istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Mianowicie nie ocenił sytuacji wymienionego na przestrzeni ostatnich 9 lat życia przez pryzmat jego niepełnosprawności, bezrobocia, dostępności zakładów pracy chronionej w miejscu zamieszkania. Zatem nie dokonał oceny realnych, a nie tylko teoretycznych, możliwości pozyskania pracy zarobkowej przez zmarłego ojca dzieci. Sama sytuacja panująca na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, niemniej jednak w wyjątkowych przypadkach możliwe jest rozważenie takiej ewentualności. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy mamy do czynienia z osobą wkraczającą w zaawansowany wiek i mającą ponadto problemy zdrowotne – przykładowo wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 listopada 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 840/06 (publik. LEX nr 306969). Oceniając aktywność zawodową J. F. nie można także pomijać znacznego okresu składkowego jaki wypracował na przestrzeni 55 lat życia, a także faktu, iż utracił pracę na sutek redukcji zatrudnienia w restrukturyzowanej branży [...], co znacznie utrudniało znalezienie pracy w zawodzie po rozwiązaniu stosunku pracy. Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, uznając sprawę za niewystarczająco wyjaśnioną, z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. O przyznaniu adwokatowi z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej, orzeczono na podstawie art. 250 tej ustawy w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).