II SAB/Wa 302/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. S. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lipca 2018 r., sygn. akt II SAB/Wa 302/18 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi W. S. na bezczynność Wójta Gminy [...] w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia 26 października 2017 r. o udostępnienie informacji publicznej (dotyczącej kopii decyzji Wójta z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] postanawia -utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lipca 2018 r., sygn. akt II SAB/Wa 302/18 - W. S. po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej skargi w wysokości 100 zł, pismem z dnia 14 czerwca 2018 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W związku z tym, w wykonaniu zarządzenia z dnia 28 czerwca 2018 r., przesłano skarżącemu formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy PPF, celem jego wypełnienia w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. W dniu 9 lipca 2018 r. (data stempla pocztowego) skarżący złożył formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy wnosząc o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu sądowego od skargi. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, dwójką małoletnich dzieci oraz pełnoletnią córką. Oświadczył, że na dochody rodziny miesięcznie netto składają się zasiłki rodzinne na dzieci w kwocie 562 zł oraz dochód z gospodarstwa w wysokości 1.500 zł. Łączny dochód w gospodarstwie domowym wynosi zatem łącznie 2.062 zł netto miesięcznie. Wskazał, że posiada dom o powierzchni 120 m² oraz nieruchomość rolną o powierzchni 10,8845 ha (5,1755 ha przeliczeniowego na potrzeby podatku gruntowego, w tym 1,6 ha lasu). Podkreślił, że uzyskiwane plony z gospodarstwa przeznaczane są w całości na potrzeby rodziny. Stwierdził również, że posiadany las nie zapewnia dodatkowych dochodów, ale jest z niego pozyskiwane drewno na opał. Ponadto korzysta z gazu z butli, a wodę czerpie z własnej studni. Podniósł, że rodzina ponosi następujące wydatki: ubezpieczenie budynków i dobytku – 584 zł rocznie, opłata za telefon – ok. 80 zł miesięcznie, opłata za zakup węgla – 850 zł rocznie, wywóz nieczystości – ok. 600 zł rocznie, wywóz śmieci – 100 zł miesięcznie, opłacenie podatków od gruntów i budynków – 563 zł rocznie, gaz w butli – ok. 150 zł miesięcznie, leki – ok. 300 zł miesięcznie, wizyty lekarskie – ok. 400 zł miesięcznie, szczepienie psów – 100 zł rocznie, przegląd kominiarski – 150 zł rocznie, dojazdy do szkoły – ok. 70 zł miesięcznie, energia elektryczna – ok. 200 zł miesięcznie, środki czystości – 150 zł miesięcznie, utrzymanie – ok. 1000 zł miesięcznie. Oświadczył również, że ani on, ani zamieszkali z nim bliscy, nie posiadają żadnych oszczędności, lokat dewizowych, akcji na giełdzie, kosztowności, antyków ani innych szczególnie wartościowych rzeczy. Wnioskodawca wyjaśnił, że jego żona, jako jedyna z rodziny, posiada konto w banku, w celu otrzymywania zasiłków na dzieci. Obecnie z żoną zajmują się gospodarstwem, dziećmi i schorowanymi rodzicami (dożywotnikami). Zaznaczył, że zarówno on, jak i jego żona, nie są nigdzie zatrudnieni, nie są zarejestrowani jako bezrobotni i nie pobierają z tego tytułu zasiłków. Skarżący wskazał również na swoje problemy zdrowotne, przez które jest praktycznie niezdolny do pracy w gospodarstwie. Wyjaśnił, że jest pod stałą opieką lekarską, w związku z powyższym ponosi dodatkowe koszty związane z zakupem leków oraz opłaceniem wizyt lekarskich. Podkreślił, że obecne przepisy uniemożliwiają mu sprzedaż ziemi rolnej (rolnicy nie są zainteresowani zakupem ani nie mają na to środków). Posiadane grunty nie są zatem "łatwo zbywalne", ich wartość drastycznie spadła i nie mogą być traktowane jako majątek umożliwiający wniesienie skargi do sądu administracyjnego. Brak jest również chętnych na dzierżawę gruntów, zaś obciążenie ewentualnym kredytem przy braku środków na spłatę szybko doprowadziłoby do ich utraty, a skarżącemu uniemożliwiłoby wywiązywanie się z umowy dożywocia wobec rodziców. Postanowieniem z dnia 19 lipca 2018 r., sygn. akt II SAB/Wa 302/18, referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu wskazano, że skarżący od lat realizuje swoje konstytucyjne prawo dostępu do informacji na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz. U. z 2016 r. poz. 1764, z późn. zm.). W okresie od 2009 r. do 30 czerwca 2018 r. wniósł ponad 700 spraw. Do większości z nich złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wskazano, że ilość funduszy publicznych dostępnych na udzielanie prawa pomocy jest ograniczona i nie pozwala na automatyczne stosowanie omawianej instytucji w stosunku do wszystkich osób, które złożą wnioski o przyznanie prawa pomocy. Domaganie się przez skarżącego, by koszty każdego zainicjowanego przez niego postępowania zostały przerzucone na Państwo, którego budżet wypracowany jest przez ogół obywateli, jest sprzeczne z ratio legis instytucji prawa pomocy - stanowi przejaw nadużywania tego prawa. Ponadto w ocenie referendarza sądowego sytuacja materialna skarżącego nie przemawia za uznaniem, że w niniejszej sprawie zachodzi przesłanka uzasadniająca przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zwrócić należy uwagę na fakt, że skarżący wraz z żoną uzyskuje niewielki, ale jednak stały miesięczny dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 1.500 zł. Ponadto gospodarstwo rolne oraz las zaspokajają potrzeby życiowe rodziny, co również stanowi wymierną wartość finansową. Posiadanie zatem majątku, szczególnie nieruchomości (dom, gospodarstwo rolne) wyklucza w zasadzie możliwość przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Także sposób, w jaki jest wykorzystywany majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy dana osoba posiada dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, powinna sama bez pomocy państwa pokrywać wydatki związane ze swoim udziałem w sprawie. Referendarz sądowy wskazał także, że sam fakt wprowadzenia ograniczeń w handlu ziemią nie może wprost przekładać się na brak możliwości należytego wykorzystywania posiadanego gospodarstwa rolnego, zwłaszcza, jeżeli skarżący nie wykazał, że podejmował próby uzyskiwania z niego jakiegoś dochodu, a działania te nie przyniosły wymiernego efektu. Reasumując, referendarz sądowy stwierdził, że skoro skarżący decyduje się na prowadzenie sprawy na drodze sądowej, to powinien liczyć się z kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić na ten cel niezbędne środki. W dniu 1 sierpnia 2018 r. skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia. Skarżący podniósł, że zaskarżone postanowienie jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego. Uniemożliwia mu skorzystanie z konstytucyjnego prawa do sądu, w sytuacji gdy skarga jest uzasadniona wobec całkowitego milczenia organu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302) zwanej dalej "P.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a. (w tym od postanowień o umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy wydanych na podstawie art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 2 i § 3 P.p.s.a.). Prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego prawa do sądu. Powinno być zatem stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, zwłaszcza bezdomnych, bezrobotnych, samotnych, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Zasadą bowiem jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Ma ono na celu ułatwienie stronie dochodzenia słusznych praw w sprawach dotyczących jej żywotnych interesów. Korzystanie z takiej instytucji powinno mieć zatem miejsce wyłącznie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona nie nadużywa swych uprawnień procesowych, nie inicjuje szeregu postępowań sądowych w celu innym niż ochrona swych praw i gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Podmiot występujący na drogę postępowania sądowego powinien mieć również świadomość, że to on w pierwszej kolejności zobowiązany jest do ponoszenia kosztów swojego udziału w postępowaniu sądowym. Zatem decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, powinien poprzez swoje działanie zabezpieczyć w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien wykazać się niezbędną zapobiegliwością i przezornością w zapewnieniu środków na ten cel. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wyłącznymi przesłankami przyznania prawa pomocy są okoliczności związane z sytuacją majątkową. Inne pozaprawne przesłanki, związane choćby z charakterem sprawy, nie mają znaczenia dla oceny wniosku. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ z analizy akt sprawy nie wynika, aby na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy istniała podstawa do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia skarżącego z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 100 zł. W uzasadnieniu kwestionowanego postanowienia wskazano, że skarżący wraz z żoną uzyskuje niewielki, ale jednak stały, miesięczny dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 1.500 zł, a ponadto, że gospodarstwo rolne oraz las zaspokaja potrzeby bytowe rodziny, co także stanowi wymierną wartość finansową. Zaznaczono także, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości (dom, gospodarstwo rolne), zwierząt hodowlanych i maszyn rolniczych wyklucza w zasadzie możliwość przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ponadto wywiedziono, że sposób, w jaki jest wykorzystywany majątek nie może mieć wpływu na ocenę, czy dana osoba posiada dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Za istotne uznano natomiast, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Podkreślono, że strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, powinna sama bez pomocy państwa pokrywać wydatki związane ze swoim udziałem w sprawie. W ocenie Sądu zgodzić się należy z argumentacją zawartą w zaskarżonym postanowieniu starszego referendarza sądowego z dnia 19 lipca 2018 r. Podkreślić należy, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. m.in. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11, dostępne w bazie orzeczeń orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy zatem przyjąć, że strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie. Z kolei sam fakt wprowadzenia ograniczeń w handlu ziemią nie może wprost przekładać się na brak możliwości należytego wykorzystywania posiadanego gospodarstwa rolnego, zwłaszcza jeżeli skarżący nie wykazał, iż podejmował próby uzyskiwania z niego jakiegoś dochodu, a działania te nie przyniosły wymiernego efektu. Podkreślić należy, że skarżący na etapie sprzeciwu nie przedstawił żadnej argumentacji (ani nie załączył dokumentów), która mogłaby skutecznie podważyć ocenę jego wniosku o przyznanie prawa pomocy, dokonaną w zaskarżonym postanowieniu. Podkreślić należy, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jej sytuacja ekonomiczna uzasadnia przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bądź też nastąpiła zmiana tej sytuacji w stopniu uzasadniającym przyznanie jej prawa pomocy pomimo poprzedniej negatywnej oceny zasadności wniosku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 listopada 2015 r., sygn. II OZ 1174/15 - dostępny na http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto trafnie zwrócono uwagę, na fakt, że skarżący od lat, realizując swoje konstytucyjne prawo dostępu do informacji na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz. U. z 2016 r. poz. 1764, z późn. zm.), kieruje do Sądu liczne wnioski o przyznanie prawa pomocy (w ponad 700 sprawach). Słusznie, więc podniesiono, że skoro skarżący decyduje się na prowadzenie sprawy przed Sądem to powinien liczyć się z kosztami takiego postępowania i zapewnić sobie w tym celu niezbędne środki. Jeśli środków na ten cel skarżący nie zabezpieczył i twierdzi, że ich nie posiada, to nie oznacza, że należy mu je przyznać w ramach prawa pomocy. Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd uznał, że nie było podstaw faktycznych i prawnych do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wobec czego zaskarżone sprzeciwem postanowienie starszego referendarza sądowego należy utrzymać w mocy. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 260 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.