III SA/Wa 109/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Honorata Łopianowska, po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu T.K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 10 sierpnia 2017 r. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T.K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2010 r. postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy Skarżący – T.K. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wskazał, że ma na utrzymaniu dwoje dzieci, na które łoży 500 zł miesięcznie. Jego stałym źródłem dochodu jest wynagrodzenie za pracę w wysokości ok. 1.530 zł brutto. Kwota ta nie wystarcza nawet na bieżące koszty utrzymania. W rezultacie Skarżący korzysta z incydentalnej pomocy rodziny. Nie posiada żadnego majątku ani oszczędności. Żona uzyskuje dochody ze stosunku pracy (1.808 zł) oraz w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący wskazał, że w 2007 r. zawarł z żoną umowę o wyłączeniu wspólności ustawowej małżeńskiej. W toku egzekucji sprzedano jego majątek. Uzyskana z tej sprzedaży kwota została przekazana na spłatę części zadłużenia. Aktualnie do zapłaty pozostało ok. 1.500.000 zł. Nadto Skarżący posiada zadłużenie względem Skarbu Państwa na kwotę ponad 3.000.000 zł. Do wydatków Skarżący zaliczył koszty utrzymania domu (500 zł), koszty utrzymania dzieci (500 zł), koszty wyżywienia (450 zł), koszty leczenia (50 zł), środki czystości (50 zł) i koszty dojazdu do pracy (350 zł). W wykonaniu wezwania referendarza sądowego Skarżący podkreślił, że łączy go z żoną rozdzielność majątkowa. Obecnie małżonkowie prowadzą osobne gospodarstwa domowe, zaś żona odmówiła udostępnienia swoich dokumentów. W kwestii korzystania z pomocy rodziny Skarżący wyjaśnił, że brat pokrył wpis od skargi, natomiast ojciec koszty wynagrodzenia pełnomocnika, przy czym rodzina odmówiła dalszej pomocy materialnej w niniejszej sprawie. Oświadczył, że zamieszkuje grzecznościowo w lokalu należącym do jego żony. Dodał, iż nie posiadał w ciągu ostatnich 3 miesięcy rachunku bankowego. Przedstawił m. in. umowę majątkową małżeńską, zeznanie podatkowe, zestawienie wydatków, oświadczenie żony, potwierdzenie transakcji, zaświadczenia o zatrudnieniu, dokumenty dotyczące postępowania egzekucyjnego, postanowienie o przybiciu, pisma w sprawie zadłużenia. Postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2017 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych W złożonym sprzeciwie od powyższego postanowienia Skarżący podniósł, iż referendarz sądowy błędnie określił stan majątkowy Skarżącego. Skarżący wskazał, iż od samego początku postępowania konsekwentnie twierdził, że łączy go z żoną rozdzielność majątkowa Na dowód czego przedłożył umowę o rozdzielności majątkowej z dnia 29.11.2007r. Skarżący prowadzi z żoną odrębne gospodarstwo domowe. Brak jest również możliwości uznania, że Skarżący uchylał się od przedstawienia rzeczywistej sytuacji dochodowej swojej żony. Skarżący zwrócił się z prośbą do swojej małżonki o udostępnienie dokumentów dotyczących jej sytuacji dochodowej. Ta jednak kategorycznie odmówiła co wynika wprost z pisma M.K. złożonego wraz z odpowiedzią na wezwanie z dnia 20.07.2017r. Skarżący nie miał możliwości pozyskania dokumentów dotyczących dochodów żony oraz jej wydruków bankowych, bowiem nie jest do tego uprawniony. Brak jest również podstaw do uzależniania przyznania prawo pomocy skarżącemu od sytuacji majątkowej jego małżonki, skoro bowiem strony prowadzą osobne gospodarstwa domowe to należałoby ocenić jedynie sytuację majątkową skarżącego, nie zaś również jego żony z którą pozostaje w nieformalnej separacji. Wynagrodzenie jakie Skarżący otrzymuje stanowi kwotę najniższego wynagrodzenia za pracę. Jest to kwota wynagrodzenia jaką otrzymują inni pracownicy na podobnym stanowisku. W ocenie Skarżącego referendarz nie miał podstaw do kwestionowania tej okoliczności. Skarżący za niezasadne uznał również twierdzenia by zmieniał wyjaśnienia odnośnie pomocy rodziny. Skarżący korzysta jedynie z incydentalnej pomocy rodziny. Poprzednio brat Skarżącego uiścił za stronę wpis sądowy którego nie był w stanie ponieść. Obecnie jednak, rodzina skarżącego, odmówiła dalszej pomocy Skarżącemu w zakresie opłacania za stronę kosztów prowadzenia sprawy. Wyjaśnienia w tym zakresie są zgodne z prawdą i nie są wzajemnie sprzeczne. Referendarz winien był wziąć pod uwagę aktualną sytuację materialną wnioskodawcy z uwzględnieniem jego realnych możliwości zarobkowych. Skarżący odnosząc się do kwestii korzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika wskazał, iż nie jest podstawą do przyznania prawa pomocy fakt udzielenia pełnomocnictwa profesjonalnemu reprezentantowi. To, iż był zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest równoznaczne z faktem poniesienia przez niego kosztów. Zaznaczył, iż jego sytuacja materialna była już wcześniej przedmiotem weryfikacji przez sąd zarówno w niniejszej sprawie jak i w sprawie III SA/Wa 3485/15. W drugiej z tych spraw skarżący otrzymał prawo pomocy, gdyż uznano, że sytuacja majątkowa skarżącego wskazuje że nie posiada on wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzenia postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej "P.p.s.a.") w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z kolei art. 245 § 1 P.p.s.a., stanowi, że stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W odniesieniu do meritum sprawy Sąd zauważa, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika, iż na takiej osobie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi – komentarz, wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004, str. 319). Wykładnia systemowa prowadzi ponadto do wniosku, że osoba fizyczna powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe (zob. J.P. Tarno, Prawo..., str. 320). Stosownie do art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, stanowiące przerzucenie kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Strona skarżąca jest zatem zobowiązana ponosić koszty postępowania sądowego toczącego się z jej inicjatywy. Konstytucyjne prawo dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu. Art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, iż każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Dlatego tylko w sytuacjach wyjątkowych dopuszczalne jest przerzucanie ciężaru ponoszenia opłat sądowych na budżet państwa. Tym samym całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest bowiem zapewnienie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Podkreślić trzeba, że obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Sąd rozpoznający wniosek nie prowadzi postępowania dowodowego w tym zakresie. Wnioskodawca winien uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki stanowiące podstawę do uwzględnienia jego wniosku. Ponadto przepisy postępowania przed sądem administracyjnym nie zobowiązują sądu do bezkrytycznego przyjmowania wszystkich twierdzeń i wyjaśnień strony postępowania. Przeciwnie, z treści art. 255 P.p.s.a. wypływa nakaz badania oświadczenia wnioskodawcy oraz jego oceny pod kątem wiarygodności. Sąd nie jest zobowiązany przyjmować wszystkich wyjaśnień strony, lecz może je oceniać przez pryzmat logiki i doświadczenia życiowego. W rozpatrywanej sprawie Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, co oznacza, że zobowiązany był do wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. W ocenie Sądu referendarz sądowy zbadał przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy, zasadnie uznając, że wnioskodawca nie przedstawił okoliczności, które przemawiałyby za przyznaniem mu prawa pomocy. Wątpliwości co do sytuacji materialnej stanowią przeszkodę w przyznaniu prawa pomocy. Warunkiem oceny zasadności przyznania prawa pomocy jest rzetelne i wyczerpujące przedstawienie sytuacji materialnej wnioskodawcy. Skarżący warunku tego nie spełnił. Należy wyjaśnić, iż ocena możliwości finansowych wnioskodawcy dokonywana jest z uwzględnieniem sytuacji finansowo-majątkowej skarżącego jak i jego małżonki. Sąd przy ocenie sytuacji finansowej strony winien ustalić, czy wnioskodawca jest w stanie ponieść koszty sądowe zarówno samodzielnie, jak też przy pomocy osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe. Dopiero pełne zbadanie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, a także osób bliskich, pozwala podjąć rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania prawa pomocy z budżetu państwa. Jak bowiem wynika z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012r. poz. 788, dalej: k.r.o.) małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Obowiązek poszerzenia ustaleń faktycznych o informacje dotyczące stanu posiadania małżonka osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych odnosi się bowiem również do sytuacji, gdy o zwolnienie z kosztów zabiega osoba pozostająca w związku małżeńskim. Przyjmuje się bowiem, że w takiej sytuacji wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny, co znajduje umocowanie w przepisach art. 13 i art. 27 k.r.o. W świetle orzecznictwa sądów administracyjnych obowiązek ten rozciąga się również na prowadzenie postępowania sądowego i to niezależnie od łączącego małżonków ustroju majątkowego. Uwzględniając powyższe, stwierdzić należy, iż rozdzielność majątkowa małżonków nie zwalnia drugiego małżonka z obowiązku udzielenia pomocy (art. 23 k.r.o.), przy czym do obowiązków tych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 stycznia 2009 r. II FZ 6/09 LEX nr 551925). Wymaga podkreślenia, iż wysokość osiąganych przez małżonkę Skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę jego możliwości płatniczych. Skoro bowiem twierdzi on, iż obecnie potrzebuje pomocy w realizacji swoich praw to konieczna jest ocena, czy pomoc udzielana przez żonę nie wystarczy dla zabezpieczenia tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy żony i rodziny Skarżący nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych, pozwalałoby rozstrzygnąć o przyznaniu pomocy z budżetu państwa. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 2 lipca 2009 r., sygn. akt I FSK 216/09, obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Zatem również w razie separacji finansowej małżonków, czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych, małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. Nieujawnienie sytuacji majątkowej małżonka nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawcy pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 23 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 113/11 oraz II FZ 111/11, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak zauważył referendarz sądowy w odniesieniu do pomocy rodziny udzielanej Skarżącemu w formularzu PPF Skarżący podkreślił, że wynagrodzenie za pracę "nie wystarcza nawet na bieżące koszty utrzymania", co powoduje, iż "obecnie korzysta z incydentalnej pomocy rodziny". Wezwany do udokumentowania tego faktu wyjaśnił z kolei, że "obecnie nie może również liczyć na wsparcie ze strony rodziny", gdyż "odmówiła...dalszej pomocy materialnej". Porównanie wysokości udokumentowanego dochodu Skarżącego (1.532,04 zł) i zadeklarowanych wydatków (1.800-1.900 zł) wskazuje, że te ostatnie przewyższają dochód. Niemożliwa jest sytuacja, w której wydatki przewyższają dochody, a wnioskodawca nie wykazuje innych źródeł ich finansowania. Tym samym oświadczenia o źródłach utrzymania złożone przez Skarżącego nie można uznać za rzetelne. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że Skarżący nie wyjaśnił wątpliwości dotyczących jego sytuacji materialnej. Przedstawione informacje są niepełne i niespójne. Z powyższych względów uznać należy, iż Skarżącemu zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia o kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.