III SA/Wa 1167/09

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 16 lipca 2009 r.. po rozpoznaniu wniosku L. S. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. S. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] lipca 2009 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności tytułów wykonawczych p o s t a n a w i a przyznać skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych 1) Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, wnioskowane przez stronę, obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05), jak też samodzielne układanie stosunków z pełnomocnikiem. Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy, powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2) We wniosku z 4 czerwca 2009 r. L. S., dalej jako skarżąca, zwróciła się o przyznanie prawa pomoc w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazała, że jest samotną matką i wychowuje dwójkę dzieci. Ze względu na ciężką sytuację finansową jej syn – P. - zrezygnował z edukacji i zgłosił się do zasadniczej służby wojskowej. Córka jest uczennicą gimnazjum. Skarżąca poinformowała, że pracuje jako [...] i po potrąceniu kosztów egzekucji pozostaje jej "na utrzymanie" kwota ok. 1100,- zł, w co wliczone są przychody z nadgodzin skarżącej. Skarżąca wskazał, że pomagała jej, do niedawna, babcia – nieżyjąca już w tej chwili. Skarżąca może liczyć jedynie na pomoc rodziców – emerytów. Co do jej sytuacji bytowej, poinformowała, ze mieszka w 38 metrowym mieszkaniu, jest zadłużona u znajomych. Opłaty z tytułu czynszu i środków czystości wynoszą ok. 450,- zł Wydatków związanych z kosztem środków czystości, szkołą dzieci, książkami, rachunkami telefonicznymi nie jest w stanie regulować. W życiu codziennym jedynym sposobem zachowania ciągłości płatniczej jest posługiwanie się kartą debetową. Skarżąca oznaczyła wysokość swoich dochodów na kwotę 1869 zł brutto. 3) W nadesłanych przez skarżącą oświadczeniach, referendarz sądowy doszukał się wzmianki o kosztach edukacji w gimnazjum córki. Referendarz sądowy wskazuje, że – zgodnie z art. 87 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - krio - rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie. Na mocy art. 128 krio obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Za krewnych w linii prostej ustawa uważa zstępnych i wstępnych – czyli także rodziców, w tym wypadku skarżącą. Referendarz sądowy ma na uwadze fakt, że rodzice nie mogą uchylić się od obowiązku alimentacyjnego na tej podstawie, że wykonywanie tego obowiązku stanowiłoby dla nich nadmierny ciężar, lecz są zobowiązani podzielić się z dzieckiem nawet najmniejszymi dochodami, a nawet, gdy sytuacja dziecka tego wymaga, rodzice mają obowiązek wyzbywania się posiadanego majątku bądź jego niektórych składników, aby w ten sposób podołać ciążącemu na nich obowiązkowi alimentacyjnemu (orzeczenie SN z dnia 4 czerwca 1963 r. sygn. III CR 70/63, OSN 1964). Co więcej, obowiązek ten nie jest związany ze stopniem wykształcenia dziecka – w tym sensie, że nie ustaje z chwilą osiągnięcia przez niego stopnia podstawowego, średniego lub pobierania wyższego wykształcenia (orzeczenie SN z dn. 14 grudnia 1977 r., OSPiKA 1977, poz. 196, ust. XII uchw. pełnego składu Izby Cywilnej SN z dn. 9 czerwca 1976 r., OSN 1976, poz. 184, teza IV wytycznych SN z dn. 16 grudnia 1987 r.). Referendarz sądowy uwzględnił w procesie badania sprawy fakt, że miesięczne koszty utrzymania ucznia zależne są od wielu czynników, a ich jednoznaczne określenie jest trudne. Jednakże w sytuacji, kiedy skarżąca dysponuje, co miesiąc, kwotą 1869,- zł brutto na dwie osoby i posiada niespłacone zobowiązania – co zadeklarowała – dywagacje, co do możliwości partycypowania skarżącej w kosztach postępowania byłyby wyrazem niezrozumienia zwrotu ustawowego "bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny": skarżąca nie ma bowiem wolnych środków, które mogłaby przeznaczyć na potrzeby opłat sądowych. Referendarz sądowy wskazuje, że wysokość minimum socjalnego na 1 osobę, w modelu rodziny, takim jaki ma skarżąca, wynosi w 2008 r. ok. 714 zł (http://www.ipiss.com.pl/www_new_ms_2008.pdf). Za minimum socjalne należy rozumieć wskaźnik określający koszty utrzymania gospodarstw domowych z uwzględnieniem dóbr służącym do zaspokojenia potrzeb bytowo-konsumpcyjnych na takim poziomie, że składniki te wystarczają nie tylko dla podtrzymania życia (ten wskaźnik jest określany jako minimum egzystencji), lecz także dla posiadania i wychowania dzieci oraz dla utrzymania minimum więzi społecznych. Referendarz sądowy uwzględnia przy tym w procesie badania sytuacji życiowej skarżącej fakt, że zadeklarowana przez nią kwota miesięcznych dochodów jest kwotą brutto, a na skarżącej ciąży obowiązek spłat zaciągniętych zobowiązań: stąd rozstrzygnięcie w sentencji wydaje się zabezpieczać realizację prawa do sądu skarżącej. Odmowa skarżącej prawa pomocy w opisanej kondycji jest niedopuszczalna, jesli nałożenie na nią obowiązku partycypowania w kosztach sądowych, w jakiejkolwiek wysokości, byłaby przyczyną niemożności należytego wykonywania obowiązków związanych z władzą rodzicielska, o których mowa w art. 96 i 128 i n. kodeksu rodzinnego i opiekuńczego lub też uniemożliwiałoby jej prowadzenie sporu sądowego – ze względu na groźbę spowodowania uszczerbku dla utrzymania dla siebie i rodziny. Referendarz sądowy zwraca przy tym uwagę, że zgodnie z art. 70 Konstytucji RP każdy ma prawo do nauki, a rodzice są zobowiązani zabezpieczyć uzasadnione wydatki dziecka w tym względzie – zwłaszcza jeżeli chodzi o naukę w gimnazjum. W celu ułatwienia dostępu do szkół, który powinien być powszechny i równy, Państwo powinno stwarzać warunki udzielania pomocy uczniom i studentom, co powinno być uwzględniane w działaniu podmiotów dysponujących władzą publiczną, w tym referendarza sądowego Z tego powodu niewskazany byłby taki sposób wykładni przepisów o prawie pomocy, który, poprzez nałożenie daleko idących limitacji w prawie do Sądu, ograniczałby sposób realizacji innych wartości zapisanych w Konstytucji, jak prawo do nauki, ochronę rodziny, czy prawo rodziny do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. W ocenie referendarza sądowego błędne byłoby orzeczenie, które nakazywałoby skarżącej dokonanie wyboru, którą wartość zamierza chronić: swoje prawo do Sądu wynikające tak z zapisów Konstytucji, jak prawa międzynarodowego, czy też realizować obowiązki wynikające z władzy rodzicielskiej i alimentacji. Referendarz sądowy wskazuje, że z nadesłanych oświadczeń wynika wprawdzie zdolność do uzyskiwania stałego dochodu przez skarżącą i zdolność zaciągania zobowiązań (co sama oświadczyła), co jednak oznacza jedynie w sprawie – ze względu na wysokość dochodu - posiadanie przez skarżącą zdolności zaspokajania jej potrzeb egzystencjalnych – wyróżnionych powyżej. Dla oceny sytuacji skarżącej ma znaczenie także zestawienie zarówno ponoszonych przez nią stałych wydatków na czynsz i energię, jak i zadeklarowana przez nią niemożność ponoszenia wydatków w pełnej wysokości, związanych z edukacją córki, czy pomocami naukowymi – do czego jest zobowiązana na mocy przywołanych powyżej przepisów. 4) Z tego powodu, jeżeli z zestawienia wysokości środków pieniężnych, którymi dysponuje skarżąca, analizy sposobu prowadzenia gospodarki finansowej i wskazanego obowiązku uczestniczenia w kosztach sądowych, wynika, że uiszczenie wpisu od skargi w kwocie 200,- zł spowoduje negatywne następstwa w zadeklarowanej strukturze wydatków, to a w rozstrzygnięciu o prawie pomocy należy w sposób niezwykle staranny uwzględniać zdolność skarżącej do wypełniania obowiązków wobec potomstwa wynikające z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. 5) Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.