III SA/Wa 1205/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie: Przewodnicząca Sędzia WSA Elżbieta Olechniewicz po rozpoznaniu w dniu października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu P.Z. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 czerwca 2017 r. sygn. akt III SA/Wa 1205/17 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P.Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od stycznia do grudnia 2007 r. postanawia: - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie - P.Z. (dalej jako "Skarżący"), działając przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] grudnia 2016 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od stycznia do grudnia 2007 r. W treści skargi zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W odpowiedzi na wezwanie starszego referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów oraz złożenia wyjaśnień dotyczących rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, Skarżący wyjaśnił, że nie osiągnął dochodów w 2016 r. ani w 2017 r., nie prowadził z nikim gospodarstwa domowego ani z nikim też stale nie zamieszkiwał. Zaznaczył, że nie otrzymuje wynagrodzenia i z tego względu nie ma możliwości nadesłania zaświadczenia o wysokości pobieranego wynagrodzenia. Skarżący nie zamieszkuje pod adresem wskazanym jako korespondencyjny ul. [...] W. Wyjaśnił, że lokal znajdujący się pod tym adresem należy do członka jego rodziny i został wskazany jedynie jako adres do korespondencji. W ciągu ostatnich trzech miesięcy utrzymywał się dzięki pomocy udzielanej przez matkę – B.Z. (żywność, środki czystości). Skarżący nie finansuje obsługi prawnej profesjonalnego pełnomocnika, który zastępuje go w niniejszym postępowaniu. Skarżący do niniejszego pisma załączył wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony na formularzy PPF, deklaracje PIT za 2015 r. i 2016 r., wyciąg z prywatnego rachunku bankowego za ostatnie 3 miesiące, wyciąg z rachunku bankowego związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą, sprawozdanie finansowe z prowadzonej działalności gospodarczej zawierające bilans oraz rachunek zysków i strat oraz oświadczenie o niepobieraniu wynagrodzenia. Ponadto w piśmie z 18 maja 2017 r. wyjaśnił, że nie korzysta ze wsparcia jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej i w związku z tym tego typu jednostka nie posiada wiedzy o jego sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej. Skarżący nie prowadzi szczegółowego zestawienia pomocy uzyskiwanej od własnej matki, nie notuje daty, wysokości i wartości otrzymywanej pomocy. Zamieszkuje po adresem zamieszkania matki ([...] W., Al. [...]) na podstawie grzecznościowego udostępnienia. Zaznaczył, że nie jest osobą bezrobotną oraz nie podejmuje działań w celu podjęcia zatrudnienia z powodu prowadzenia indywidualnej działalności gospodarczej, która nie przynosi mu dochodu. Pełni funkcję członka zarządu w spółce Z. sp. z o.o. i z tego tytułu nie uzyskuje dochodu. Według Skarżącego nieruchomość przy ul. [...] W. jest własnością B.Z. Końcowo wskazał, ze nie posiada udziałów w spółkach prawa handlowego lub w cywilnych, a w szczególności w spółce Z. sp. z o.o. Z tytułu sprawowania funkcji prezesa zarządu w spółce Z. sp. z o.o. nie pobiera wynagrodzenia. Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 1 czerwca 2017 r. odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając rozstrzygnięcie zwrócił uwagę na rozbieżności w treści składanych w różnych odstępach czasu oświadczeniach. Wskazał ponadto na szereg powiązań Skarżącego z matką wykraczających poza zwykłe relacje rodzinne. Referendarz sądowy mając na uwadze, iż Skarżący nie uczynił zadość skierowanym do niego wezwaniom o udzielenie informacji dotyczących rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych za niemożliwe uznał sklasyfikowanie jego sytuacji. Ponadto w jego ocenie ze złożonego rachunku zysków i strat za okres od 1 stycznia 2016 r. do 31 grudnia 2016 r., czyli za okres w którym toczyło się sporne postępowanie wynika, że uzyskał przychody w wysokości, która umożliwiała mu uczestnictwo w kosztach postępowania. Skarżący w sprzeciwie, zarzucając nieprawidłowość ustaleń, jakoby w jego sprawie nie zaszły podstawy do przyznania mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie podzielił zaprezentowanego stanowiska, iż fakt osiągania przez niego określonych przychodów ma wpływ na zdolność do poniesienia kosztu opłaty sądowej w niniejszej sprawie. Jego zdaniem możliwość pokrycia w przyszłości straty nie wpływa w żaden sposób na jego obecną zdolność do ponoszenia kosztów sądowych. Zwracając uwagę na znaczną wysokość wpisu od skargi w niniejszej sprawie, zarzucił niewyjaśnienie kwestii skąd miałby czerpać tzw. "zewnętrzne finansowanie" w przedmiotowej sprawie. Za niezrozumiałe uznał analizowanie wieku swojej matki oraz treści zawartych na stronie internetowej spółki Z. sp. z o.o. Z kolei co do rozbieżności w treści składanych oświadczeń zaznaczył, że w sytuacji, gdy wskazał dwa różne adresy (jeden jako miejsce zamieszkania, drugi jako adres do korespondencji), nie można uznać tego za rozbieżność. Końcowo mając na uwadze, iż spółka Z. sp. z o.o. nie jest stroną niniejszego postępowania, a on sprawuje w jej organach funkcję Prezesa Zarządu, zarzucił referendarzowi sądowemu podjęcie nieprawidłowego kierunku badań. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do art. 260 § 1 P.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W odniesieniu do meritum sprawy Sąd zauważa, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. osoba fizyczna może domagać się przyznania pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika, iż na takiej osobie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi – komentarz, wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004, str. 319). Wykładnia systemowa prowadzi ponadto do wniosku, że osoba fizyczna powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe (zob. J.P. Tarno, Prawo..., str. 320). Stosownie do art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, stanowiące przerzucenie kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Strona skarżąca jest zatem zobowiązana ponosić koszty postępowania sądowego toczącego się z jej inicjatywy. Konstytucyjne prawo dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu. Art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, iż każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Dlatego tylko w sytuacjach wyjątkowych dopuszczalne jest przerzucanie ciężaru ponoszenia opłat sądowych na budżet państwa. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest bowiem zapewnienie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Podkreślić trzeba, że obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Sąd rozpoznający wniosek nie prowadzi postępowania dowodowego w tym zakresie. Wnioskodawca winien uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki stanowiące podstawę do uwzględnienia jego wniosku. Ponadto przepisy postępowania przed sądem administracyjnym nie zobowiązują sądu do bezkrytycznego przyjmowania wszystkich twierdzeń i wyjaśnień strony postępowania. Przeciwnie, z treści art. 255 P.p.s.a. wypływa nakaz badania oświadczenia wnioskodawcy oraz jego oceny pod kątem wiarygodności. Sąd nie jest zobowiązany przyjmować wszystkich wyjaśnień strony, lecz może je oceniać przez pryzmat logiki i doświadczenia życiowego. W rozpatrywanej sprawie Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, co oznacza, że zobowiązany był do wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Podkreślić należy, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania własnego oraz rodziny. Przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty. Dopiero, jeśli poczynienie oszczędności na wydatki związane z kosztami prowadzenia sprawy mogłoby spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu skarżącego i jego rodziny wówczas otwiera się możliwość domagania się pomocy od państwa (por. postanowienia NSA: z dnia 19 października 2011r. w sprawie o sygn. akt II OZ 971/11, z dnia 16 stycznia 2012r. w sprawie o sygn. akt II FZ 826/11, z dnia 22 marca 2012r. w sprawie o sygn. akt II GZ 98/12, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Powyższe zdaje się być tym bardziej znaczące, biorąc pod uwagę, że spór Skarżącego z organami podatkowymi dotyczy rozliczeń w podatku od towarów i usług związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Zatem zasadnie starszy referendarz sądowy uznał, iż Skarżący powinien koszty postępowania sądowego potraktować jako koszt prowadzenia działalności gospodarczej, a tym samym poczynić stosowne oszczędności na ten cel. Ze złożonych przez Skarżącego oświadczeń w tym z rachunku zysków i strat za 2016 r. wynika kwota przychodu w wysokości 7.584,65 zł, z której możliwe jest wygospodarowanie, jako kosztu działalności gospodarczej, kwoty wymaganego w niniejszej sprawie wpisu sądowego w wysokości 5.372 zł. Sąd w sytuacji, gdy ze złożonego przez Skarżącego bilansu wynikają uprawnienia do otrzymania określonego świadczenia pieniężnego lub rzeczowego od innych podmiotów w znacznych wysokościach, a poza tym ze sprawozdania finansowego wynika prawdopodobieństwo wystąpienia zysków w latach przyszłych, którymi pokryje stratę za 2016 r., podzielił stanowisko starszego referendarza sądowego, zgodnie z którym w procesie oceny zdolności ponoszenia kosztów tej działalności należy uwzględnić zarówno wielkość uzyskanych przychodów, jak też zasoby majątkowe i prognozowane wpływy, dzięki którym można podejmować decyzje zarówno o alokacji przychodu, jak i o uzyskaniu środków z zewnętrznych źródeł finansowania. Jak już wyżej wskazano, instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stosowana jest bowiem wyłącznie w przypadku osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, wskazującej na to, że osoby te pozbawione są środków do życia bądź też środki te są tak znacząco ograniczone, że zaspokajają jedynie podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do skorzystania z prawa pomocy wziąć należy pod uwagę wysokość uzyskiwanych przez stronę dochodów oraz jej stan majątkowy. Całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe. W ocenie Sądu, Skarżącego nie można zaliczyć do takiego kręgu osób. Pomimo wykazania przez niego, iż utrzymuje się z pomocy matki, nie można stwierdzić, iż należy on do grona osób najuboższych, nieposiadających żadnego stałego dochodu ani majątku. Nie można ponadto uznać, iż Skarżący, prowadząc, nieprzynoszącą dochodu, indywidualną działalność gospodarczą oraz pełniąc funkcję prezesa w spółce z o.o., z której nie pobiera jakiegokolwiek wynagrodzenia, należy również do osób, które z przyczyn obiektywnych nie są w stanie osiągnąć żadnego dochodu. Mając powyższe na uwadze, za uzasadnione należy uznać stwierdzenie, że Skarżący nie dowiódł, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla własnego utrzymania. Z danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanych dokumentów obrazujących sytuację finansową wynika, że Skarżący jest w stanie wygospodarować środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Należy bowiem mieć na uwadze, że prawo pomocy stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i winno ograniczać się do sytuacji, gdy strona nie jest w stanie wygospodarować jakichkolwiek środków na poniesienie kosztów postępowania. Reasumując stwierdzić należy, że Skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny, że nie posiada środków na sfinansowanie udziału w przedmiotowym postępowaniu sądowym. Strata finansowa, jakiej może potencjalnie doznać biorąc udział w niniejszym postępowaniu, nie spowoduje uszczerbku w środkach koniecznych dla własnego utrzymania. Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że prawidłowo starszy referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie wykazane bowiem zostały przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., orzekł o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy.