III SA/Wa 1897/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dominik Gajewski, po rozpoznaniu w dniu 9 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. M. o zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] kwietnia 2016 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od października do grudnia 2013 r. postanawia - zmienić zaskarżone orzeczenie referendarza sądowego z 30 listopada 2016 r., w ten sposób, że przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie z wpisu sądowego od skargi powyżej kwoty 500 zł oraz odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie - A. M. (zwana dalej "Skarżącą") wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazała, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Skarżąca nie posiada środków na poniesienie kosztów postępowania sądowego, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Nie bez znaczenia jest, że wpis od skargi w sprawie wynosi ponad 91.000 zł. Prowadzona przez Skarżącą działalność gospodarcza została zawieszona, bowiem nie było możliwości jej dalszego prowadzenia wobec działań egzekucyjnych i zabezpieczających podjętych przez organy skarbowe. W zasadzie cały majątek skarżącej został zajęty w związku z decyzjami organów podatkowych. Dokonane zabezpieczenia i brak środków finansowych zmusił skarżącą do zwolnienia pracowników, z uwagi na brak środków na wypłatę wynagrodzeń. Za 2014 r. działalność skarżącej wygenerowała stratę w wysokości 82.564,66 zł. W chwili obecnej skarżąca wraz z mężem i dwójką małoletnich dzieci utrzymuje się z wolnych od zajęć wynagrodzeń w łącznej kwocie ok. 2.400 zł oraz renty w kwocie ok. 400 zł. Łącznie dochody skarżącej i jej męża są na poziomie 2.800 – 3.000 zł. Do wniosku Skarżąca załączyła zajęcia egzekucyjne i tytuły wykonawcze, potwierdzenia sald rachunków bankowych, rozliczenia roczne PIT- 36L, PIT- 37 za 2014 r. i 2015 r. Z uwagi na fakt, że oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłane dokumenty, okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, na podstawie art. 255 w zw. z art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., 718 ze zm., dalej – "P.p.s.a."), skarżąca została wezwana do nadesłania dodatkowych dokumentów świadczących od jej sytuacji majątkowej W odpowiedzi skarżąca nadesłała żądane dokumenty oraz złożyła wyjaśnienia. Wniosła o dołączenie do akt sprawy dokumentacji znajdującej się przy sprawie III SA/Wa 2587/15 oraz III SA/Wa 55/15. Wskazała, że prowadzona przez nią działalność gospodarcza nie została formalnie zawieszona, ale w zasadzie nie jest prowadzona, z uwagi na zajęcie wszystkich rachunków bankowych. Działalność nie jest zatem wykonywania, ale na skutek prowadzonych kontroli i postępowań podatkowych nie może być w sposób formalny zlikwidowana lub zamknięta. Skarżąca przesłała zestawienie wydatków wśród których wymieniła opłaty mieszkaniowe (500 zł), opłaty licznikowe (500 zł), koszty leczenia i rehabilitacji (400 zł), opłaty za media (200 zł), utrzymanie dzieci (1.000-1.500 zł). Wskazała, iż także mąż przeszedł zabieg operacyjny i hospitalizację związaną z przebytymi chorobami. Powołała się na fakt wydania w innej sprawie postanowienia o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji. Wyjaśniła, że działalność gospodarcza nie została formalnie zakończona, ale jej prowadzenie jest niemożliwe z uwagi na brak środków. Dodała, iż w ostatnim roku nie wypłaciła wynagrodzenia pełnomocnikowi. Skarżąca przedstawiła zeznania podatkowe, wyciągi bankowe, zawiadomienia o zajęciu. Postanowieniem z 30 listopada 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania Skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W ustawowym terminie Skarżąca złożyła sprzeciw od powyższego postanowienia. Powtórzyła w nim w dużej mierze argumenty wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy i wyjaśniła, że nie jest w stanie ponieść ciężaru prowadzenia postępowania ze względów ekonomicznych. Jej sytuacja majątkowa uniemożliwia zgromadzenie środków na potrzeby postępowania sądowego, bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla podmiotów znajdujących się w jej gospodarstwie domowym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sprzeciw zasługuje na uwzględnienie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718, zwana dalej: "P.p.s.a."), rozpoznając sprzeciwy od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, stosownie do art. 260 § 2 P.p.s.a., wstrzymuje jego wykonalność, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W świetle zaś art. 260 § 3 P.p.s.a. w związku z art. 260 § 1 i 2 P.p.s.a. Sąd rozpoznaje sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a. na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych przyznanie prawa pomocy następuje, w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt. 2 cyt. wyżej przepisu). W świetle tego artykułu szczególnie istotne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie rzeczywistej kondycji finansowej strony (por. postanowienie NSA z 12 czerwca 2007 r., II FZ 214/07, niepubl.). W tym celu strona zobligowana jest przedstawić Sądowi nie tylko subiektywny opis zaistniałych faktów, ale przede wszystkim obiektywne dowody na ich potwierdzenie. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że wnoszenie opłat sądowych jest zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia stanowi odstępstwo od niej. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona – ze względu na swój stan majątkowy – nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Mimo to ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Skarżąca, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny przedstawiając, niezbędną dokumentację źródłową oraz składając stosowne oświadczenia. Mając na uwadze powołane regulacje prawne, przedstawioną sytuację majątkową Skarżącej, okoliczności sprawy a także kwotę należnego w sprawie wpisu sądowego w wysokości 91.716 zł Sąd przyjął, iż Skarżąca spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym tj. w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego powyżej 500 zł. Z oświadczeń złożonych przez Skarżącą wynika, że jej wszystkie rachunki bankowe są zajęte. Prowadzona jest egzekucja na kwotę ponad 11 mln zł. Rodzina Skarżącej utrzymuje się jedynie z niepodlegających zajęciu wynagrodzeń i renty w łącznej wysokości ok. 3.000 zł. Przedstawiając miesięczne zestawienie wydatków czteroosobowej rodziny Skarżąca wyliczyła je na kwotę 3.000 zł (w tym: opłaty mieszkaniowe (500 zł), opłaty licznikowe (500 zł), koszty leczenia i rehabilitacji (400 zł), opłaty za media (200 zł), utrzymanie dzieci (1.000-1.500 zł). Tym samym, przedstawione przez Skarżącą wydatki pochłaniają całość uzyskiwanych dochodów. Jednocześnie wskazać należy, że Skarżąca co prawda aktualnie nie prowadzi działalności gospodarczej, jednak nie jest ona formalnie zawieszona lub zlikwidowana. Co za tym idzie Skarżąca nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca. W takiej sytuacji, z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, ma obowiązek podejmować wszelkie niezbędne działania w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. Jeśli z takiej aktywności zrezygnowała, w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje konkretnych starań ukierunkowanych na ich uzyskiwanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą Skarżącej, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Oczywiście taka aktywność należy do decyzji samej Skarżącej, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeśli pozostaje ona bierna, to nie może następnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy i traktowania jej w sposób uprzywilejowany. Wyjaśnić należy, iż każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel (por. postanowienie z 17 grudnia 2014 r., I FZ 459/14, CBOSA). Jak wskazywał NSA w postanowieniu z dnia 21 marca 2006 r., sygn. akt II FZ 196/06, obowiązkiem podmiotu, nawet prowadzącego działalność gospodarczą nieobarczoną nadzwyczajnym ryzykiem sporu, jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na koszty sądowe. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Z kolei w postanowieniu z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13 NSA stwierdził m.in., iż nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Sąd w całości podziela powyżej przytoczone rozważania. Przedsiębiorca bowiem w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Podkreślenia wymaga również fakt, że w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotne zatem jest to, że Skarżąca chociażby w 2014 r. i 2015 r. (co wynika z nadesłanego zeznania PIT-36L) uzyskiwała przychody z działalności gospodarczej i że przychody te kształtowały się na bardzo wysokim poziomie (odpowiednio 6.422.708,07 zł oraz 87.870,10 zł). W ocenie Sądu, sytuacja finansowa Skarżącej jest niewątpliwie ciężka, jednak ograniczając wydatki do niezbędnego minimum, jest w stanie partycypować w kosztach wszczętego postępowania, uiszczając w niniejszej sprawie wpis w wysokości 500 zł. Mając na względzie powyższą argumentację oraz treść art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.