III SA/Wa 2094/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie: Przewodnicząca Sędzia WSA Elżbieta Olechniewicz po rozpoznaniu w dniu 10 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S.K. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 września 2017 r. sygn. akt III SA/Wa 2094/17 zwalniającego skarżącego od wpisu od skargi ponad kwotę 10.000 zł oraz odmawiającego przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi S.K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od stycznia do grudnia 2012 r. postanawia: - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie - S.K. (dalej jako "Skarżący"), wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z [...] marca 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od stycznia do grudnia 2012 r. Skarżący pismem z 14 czerwca 2017 r. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W załączonym formularzu PPF wskazał, że nie jest w stanie ponieść wydatku na wpis od skargi w kwocie 73.139,43 zł oraz od drugiej skargi w kwocie 55.153,27 zł, tj. łącznie w wysokości 128.292,70 zł. Skarżący zaznaczył, że jego jedynym źródłem dochodów jest indywidualna działalność gospodarcza, która nie generuje spodziewanych zysków. Tym samym z tego źródła nie jest w stanie opłacić skargi. Zaznaczył ponadto, iż ponosi znaczące koszty związane z opłatami leasingowymi oraz dzierżawami, które są niezbędne do prowadzenia ww. działalności. W ostatnich dwóch latach Skarżący uzyskał straty z prowadzonej działalności. Na jego utrzymaniu pozostaje ojciec, na rzecz którego, został zobowiązany do opłacania alimentów. Skarżący nie może sprzedać posiadanej nieruchomości, a z uzyskanych środków zapłacić wpisu sądowego, z powodu obciążenia jej hipoteką banku. Na jej nabycie zaciągnięty został kredyt w wysokości 218.000 zł. Skarżący zaznaczył, iż zwracał się do rodziny o pożyczkę w celu sfinansowania kosztów skargi, jednak nikt nie był w stanie pożyczyć mu wymaganej sumy. Skarżący nie ma również możliwości zaciągnięcia pożyczki komercyjnej, nie posiada bowiem zdolności kredytowej. W celu finansowania bieżących potrzeb działalności zaciągnął już bowiem szereg pożyczek na łączną kwotę 600.000 zł, których termin spłaty przypada na 2020 i 2021 r. Ze złożonych oświadczeń wynika, że Skarżący zamieszkuje wspólnie z ojcem i trzema braćmi. Posiada dom mieszkalny o pow. 120 m² (kredyt) oraz nieruchomość rolną o pow. 1,60 ha o wartości ok. 40.000 zł. Skarżący posiada 5.000 zł oszczędności oraz udziały w S. Sp. z o.o. – 5%. Posiada również wierzytelności w O. Sp. z o.o. na ok. 125.000 zł – bezskuteczne postępowania komornicze od czerwca 2016 r. Do posiadanego majątku Skarżący zaliczył: ciągnik siodłowy [...] z 2011 r. – leasing (rata 2.000 zł brutto), samochód cysterna [...] z 2009 r. – leasing (rata 12.000 zł brutto), naczepa cysterna z 2003 r. – dzierżawa (czynsz 4.000 zł netto), cysterna [...] z 1998 r. – dzierżawa (rata 4.000 zł netto). Poza spłatą rat związanych z leasingiem i dzierżawą spłaca trzy pożyczki do Banku [...], w których raty wynoszą odpowiednio: 1.900 zł, 4.000 zł, 5.900 zł. Koszty utrzymania domu Skarżący określił na kwotę 1.200 zł. Ponadto obciążony jest kredytem na dom o comiesięcznej racie w wysokości 1.200 zł. Ponosi jednocześnie wydatki na wyżywienie w kwocie 1.000 zł. Skarżący w toku postępowania nadesłał szereg dokumentów obrazujących jego sytuację finansową, w tym: zeznania podatkowe i bilans za 2016 r., deklaracje VAT-7 dotyczące 2017 r., wyciągi z rachunków bankowych, dokumenty dotyczące zajęcia posiadanych nieruchomości i ruchomości. Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 6 września 2017 r. zwolnił Skarżącego od wpisu od skargi ponad kwotę 10.000 zł oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W rozstrzygnięciu uznał, że skomplikowana sytuacja finansowa przedstawiona i udokumentowana przez Skarżącego uzasadnia zwolnienie go od wpisu od skargi ponad kwotę 10.000 zł. W sprzeciwie z 14 września 2017 r., Skarżący zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej "P.p.s.a.") przez błędne przyjęcie, że jego sytuacja finansowa nie uzasadnia zwolnienia go od kosztów sądowych w całości, a tym samym jest w stanie ponieść wpis od skargi w kwocie 10.000 zł, podczas, gdy sytuacja majątkowa uzasadniała zwolnienie go od kosztów sądowych w całości. W związku z tym wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów w postaci zawiadomień Naczelnika Urzędu Skarbowego W. o zajęciu wierzytelności przysługujących mu od jego bieżących kontrahentów. Kwestionując ustalenia referendarza sadowego Skarżący wskazał, iż informacje przedstawione we wniosku o przyznanie prawa pomocy, uzupełnione następnie przesłaniem stosownych dokumentów i udzieleniem wyczerpujących informacji w pełnym zakresie objętym wezwaniem referendarza sądowego było wystarczające do stwierdzenia, iż nie ma on dostatecznych środków na prowadzenie sprawy przed sądem. Z oświadczeń Skarżącego wynika, że zamieszkuje wspólnie z ojcem i trzema braćmi. Posiada dom mieszkalny, na zakup którego zaciągnął kredyt w [...] Bank [...] S.A., który spłacany jest w comiesięcznych ratach. Skarżący posiada ruchomości w postaci ciągnika siodłowego [...], samochodu cysterny [...] i [...] oraz naczepę cysternę, ale są one leasingowane, bądź dzierżawione i z tego tytułu płacone są raty, bądź czynsz w łącznej kwocie 22.000 zł netto miesięcznie. Ponadto wskazał, iż spłaca trzy pożyczki w Banku [...], a ich raty wynoszą odpowiednio 1.900 zł, 4.000 zł i 5.900 zł (łączenie z kredytem hipotecznym to kwota 13.000 zł miesięcznie). Skarżący posiada udziały w S. sp. z o.o., ale jedynie w wysokości 5%. Posiada też nieruchomość rolną, ale jej wartość oscyluje zaledwie wokół kwoty 40.000 zł. Poza wykazanymi w dacie składania wniosku oszczędnościami (ok. 5.000 zł), Skarżący posiada jeszcze nieściągalną wierzytelność w kwocie ok. 125.000 zł (bezskuteczność egzekucji komorniczej). Skarżący, co prawda prowadzi działalność gospodarczą znacznych rozmiarów, ale ponosi bardzo wysokie koszty tej działalności i ostatecznie generuje stratę. Jednocześnie zaznaczył, że w zdecydowanej części osiągane obroty przeznaczane są na wydatki niezbędne do prowadzenia działalności gospodarczej. Skarżący jest też zadłużony (zaległości alimentacyjne względem ojca) i nie posiada zdolności kredytowej. Jego sytuacja uniemożliwia mu zatem poniesienie wpisu od skargi w kwocie 10.000 zł. Skarżący zwrócił uwagę, że Naczelnik Urzędu Skarbowego W. pismami z dnia 3 sierpnia 2017 r. dokonał zajęć wierzytelności pieniężnych przysługujących mu od jego kontrahentów, m.in. R. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością S.K.A., S., F. Sp. z o.o., P. s.c., P. Sp. z o.o., H. w W., S. w I., S. sp. z o.o., F. Według niego dochodzone należności razem z odsetkami wynoszą 24.259.760,32 zł. Zaznaczył przy tym, że wszelkie bieżące należności mu przysługujące od powyższych podmiotów są od sierpnia br. przekazywane na rzecz organu egzekucyjnego na pokrycie należności objętych tytułami wykonawczymi wystawionymi przez Urząd Skarbowy W., szczegółowo określonymi w zawiadomieniach o zajęciach. Skarżący wskazał, iż pozbawiony został należności przysługujących mu od klientów na podstawie wiążących go umów, a jest to jego podstawowe źródło jego przychodów. Zajęte też zostały wierzytelności z rachunków bankowych posiadanych przez niego w bankach: Bank [...] S.A. i [...] Bank [...] S.A., których wyciągi były w toku postępowania przedkładane. Mając na uwadze wysokość zajęcia oraz wysokość zgromadzonych środków pozbawiony został możliwości korzystania ze środków na rachunkach bankowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do art. 260 § 1 P.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Z kolei art. 245 § 1 P.p.s.a., stanowi, że stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W odniesieniu do meritum sprawy Sąd zauważa, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika, iż na takiej osobie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi – komentarz, wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004, str. 319). Wykładnia systemowa prowadzi ponadto do wniosku, że osoba fizyczna powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe (zob. J.P. Tarno, Prawo..., str. 320). Stosownie do art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, stanowiące przerzucenie kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Strona skarżąca jest zatem zobowiązana ponosić koszty postępowania sądowego toczącego się z jej inicjatywy. Konstytucyjne prawo dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu. Art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, iż każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Dlatego tylko w sytuacjach wyjątkowych dopuszczalne jest przerzucanie ciężaru ponoszenia opłat sądowych na budżet państwa. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest bowiem zapewnienie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Podkreślić trzeba, że obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Sąd rozpoznający wniosek nie prowadzi postępowania dowodowego w tym zakresie. Wnioskodawca winien uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki stanowiące podstawę do uwzględnienia jego wniosku. Ponadto przepisy postępowania przed sądem administracyjnym nie zobowiązują sądu do bezkrytycznego przyjmowania wszystkich twierdzeń i wyjaśnień strony postępowania. Przeciwnie, z treści art. 255 P.p.s.a. wypływa nakaz badania oświadczenia wnioskodawcy oraz jego oceny pod kątem wiarygodności. Sąd nie jest zobowiązany przyjmować wszystkich wyjaśnień strony, lecz może je oceniać przez pryzmat logiki i doświadczenia życiowego. W rozpatrywanej sprawie Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, co oznacza, że zobowiązany był do wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Podkreślić należy, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania własnego oraz rodziny. Przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty. Dopiero, jeśli poczynienie oszczędności na wydatki związane z kosztami prowadzenia sprawy mogłoby spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu skarżącego i jego rodziny wówczas otwiera się możliwość domagania się pomocy od państwa (por. postanowienia NSA: z dnia 19 października 2011r. w sprawie o sygn. akt II OZ 971/11, z dnia 16 stycznia 2012r. w sprawie o sygn. akt II FZ 826/11, z dnia 22 marca 2012r. w sprawie o sygn. akt II GZ 98/12, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W omawianej sprawie starszy referendarz sądowy przyznał Skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie od wpisu od skargi ponad kwotę 10.000 zł oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie, przyjmując, że uiszczenie ww. kwoty w niniejszej sprawie oraz kwoty 10.000 zł w sprawie o sygn. akt III SA/Wa 2149/17 nie przekracza jego możliwości finansowych. W ocenie Sądu starszy referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że Skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tym samym okoliczności przedstawione przez niego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również wynikające z akt nie pozwalają uznać, że spełniał przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Konkludując, należy przyjąć, że starszy referendarz sądowy zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że z porównania wysokości wpisu w niniejszej sprawie z wielkością środków angażowanych przez Skarżącego w działalność gospodarczą (za 2016 r. osiągnął z tego tytułu przychód wynoszący ponad 19.000.000 zł, z kolei w 2017 r., dane na koniec maja 2017 r., przychody te wyniosły ponad 5,4 mln zł), wynika, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza jest działalnością znacznych rozmiarów. Mając powyższe na uwadze podzielić należy pogląd zgodnie z którym wysokie przychody winny uzasadniać odmowę zwolnienia od kosztów sądowych w jakimkolwiek zakresie. Tym niemniej biorąc pod uwagę specyfikę i konieczność miesięcznych obciążeń Skarżącego zasadne było zwolnienie Skarżącego od wpisu od skargi ponad kwotę 10.000 zł. Jak już wyżej wskazano, instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stosowana jest bowiem wyłącznie w przypadku osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, wskazującej na to, że osoby te pozbawione są środków do życia bądź też środki te są tak znacząco ograniczone, że zaspokajają jedynie podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do skorzystania z prawa pomocy wziąć należy pod uwagę wysokość uzyskiwanych przez stronę dochodów oraz jej stan majątkowy. Całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe. W ocenie Sądu, Skarżącego nie można zaliczyć do takiego kręgu osób. Pomimo wykazania przez niego wielkości zobowiązań, które na nim spoczywają nie można stwierdzić, iż należy on do grona osób najuboższych, nieposiadających żadnego stałego dochodu ani majątku (dom, nieruchomość rolna). Skarżący nie należy również do osób, które z przyczyn obiektywnych nie są w stanie osiągnąć żadnego dochodu. Sąd ma na uwadze, iż w stosunku do Skarżącego wszczęto postępowanie egzekucyjne w związku z zaległościami alimentacyjnymi na rzecz ojca, zajęto mu wierzytelności od klientów oraz jest on zadłużony i nie posiada zdolności kredytowej. Mając na względzie powyższe Sąd doszedł do przekonania, że prawidłowo starszy referendarz sądowy postanowił zwolnić Skarżącego od wpisu od skargi ponad kwotę 10.000 zł, odmawiając jednocześnie przyznania prawa pomocy w pozostałym w zakresie. Nie ulega wątpliwości, że za przyznaniem prawa pomocy w powyższym zakresie przemawia również okoliczność, że odmowa przyznania prawa pomocy stanowiłaby w rozpoznawanej sprawie naruszenie konstytucyjnego prawa do sądu, ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Ta okoliczność spowodowałaby konieczność cofnięcia skargi, bądź ze względu na nieuiszczenie wpisu jej odrzucenie. W konsekwencji obiektywnie uniemożliwiłoby to stronie skarżącej doprowadzenie do kontroli zaskarżonej decyzji (tj. realizację prawa do sądu). Zestawiając zatem sytuację majątkową Skarżącego z wymaganymi na tym etapie postępowania kosztami sądowymi w postaci wpisu od skarg, Sąd stwierdził, iż Skarżący spełnił przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., gdyż wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Tym samym uznał, iż przesłanki, będące warunkiem niezbędnym do zwolnienia od kosztów sądowych wnioskodawcy zostały spełnione w stopniu uzasadniającym przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od wpisu od skargi ponad kwotę 10.000 zł. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., orzekł o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy.