III SA/Wa 2175/07

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 4 lutego 2008 r.. po rozpoznaniu wniosku E.P. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. P. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] października 2007 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych p o s t a n a w i a przyznać skarżącej prawo pomocy we wnioskowanym zakresie 1) Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, wnioskowane przez stronę, obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje wnioskowane zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2) W piśmie z 9 stycznia 2008 r. skarżąca wskazała, ze nie jest w stanie uiścić kwoty 100,- zł tytułem wpisu, ponieważ "jest w bardzo trudnej sytuacji finansowej". Skarżąca poinformowała, ze przebywa na urlopie wychowawczym z tytułu opieki nad dwójką córeczek (ur. 16 sierpnia 2007 r.). Ma ponadto jeszcze jedno dziecko (sześć lat). Mieszka – wraz z mężem i dziećmi – w mieszkaniu kwaterunkowym jej ojca. Miesięczny dochód, którym skarżąca dysponuje, to kwota w wysokości 1170,- zł, z którego jest zobowiązana pokryć wydatki związane z czynszem, ogrzewaniem, energia elektryczną, wydatkami szkolnymi, kosztami mleka modyfikowanego dla najmłodszych dzieci oraz pampersów. Strona zadeklarowała brak majątku o znacznej wartości – oszczędności, samochodu, mieszkania. Wraz z formularzem PPF z 25 stycznia 2008 r. skarżąca nadesłała deklarację podatkową za 2006 r., zaświadczenie o wysokości dochodu za 2005 r., PIT-11 P. P. za 2005 r., deklarację za 2006 r. P. P. o, przekaz pocztowy za okres 1 grudzień – 31 grudzień 2007 r., umowę o pracę P. W treści formularza PPF skarżąca wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. Stwierdziła, że nie jest w stanie zapłacić wymaganych kosztów sądowych, ponieważ przebywa obecnie na urlopie macierzyńskim i otrzymuje z ZUS kwotę 670,- zł, jej mąż – kwotę 500,- zł. Skarżąca wskazał, że nie wystarcza jej rodzinie – niekiedy – "do końca miesiąca".W zeznaniu rocznym PIT za 2006 r. jej dochód roczny został oznaczony na kwotę 7171,- zł, jej męża – 7173 zł. Z załączonego przekazu wynika kwota 815 zł brutto, z umowy o prace na ½ etatu – kwota 700,- zł miesięcznie. 3) Zdaniem referendarza sądowego, mając na uwadze nadesłane dokumenty, należy uznać, ze skarżąca rzetelnie udokumentowała sytuację, w której znajduje się. Mając to na uwadze, referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż skarżąca wykazała, że jej sytuacja majątkowa uprawnia do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Dostęp do Sądu, który jest elementem składowym prawa do Sądu z art. 45 Konstytucji RP, nie powinien być ograniczony aktualną sytuacją majątkową skarżącego, ani jego możliwościami do natychmiastowego zgromadzenia wymaganych w sprawie środków finansowych. Mając na uwadze wymaganą kwotę wpisu – ok. 100,- zł– brak zasobów finansowych bieżące przychody skarżącej oraz obowiązek sprawowania opieki nad trójką nieletnich dzieci, nie można uznać, że posiada ona zdolność – nie tylko uiszczenia pełnej kwoty wymaganych kosztów sądowych – ale nawet zdolność partycypowania w kosztach w jakimkolwiek zakresie. Kwota 1100,- zł, którą dysponuje skarżąca, wystarcza – być może – przy dokonaniu daleko posuniętych oszczędności, na zaspokojenie podstawowych kosztów egzystencji, ale już nie umożliwia ponoszenia nakładów związanych z uczestnictwem w procesie sądowym. 4) Prawo do Sądu, związane z zasadą państwa prawnego, będące wypadkową poglądów polskiej doktryny i międzynarodowych standardów, jest sformułowane w art. 45 Konstytucji RP oraz w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz lub Konwencja i art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych jako wiążących normach prawa międzynarodowego, jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji RP i wtedy też kształtowało przyjęty sposób rozumienia tego przepisu (wyrok TK 8 kwietnia 1997 K 14/96). Podstawową formułę prawa do sądu zawiera artykuł 45 ust. 2 Konstytucji. Zasada podziału władz – na władzę wykonawczą, ustawodawczą, sądowniczą - wyrażona w art. 10 Konstytucji RP oznacza, że każda spośród wymienionych w tym artykule władz jest legitymowana do samodzielnego sprawowania powierzonych jej funkcji konstytucyjnych. Władza sądownicza tym różni się od pozostałych władz, że jest powołana do oceny prawidłowości stanowienia i stosowania przepisów obowiązujących w państwie, w tym także ratyfikowanych umów międzynarodowych – jak np. EKPCz - oraz do podejmowania w tym zakresie wiążących prawnie rozstrzygnięć. Skoro w świetle art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawo do sądu przysługuje "każdemu", to oznacza, iż prawo to w znaczeniu podmiotowym ma charakter powszechny, a zatem wyłączenie tego prawa mogłoby nastąpić jedynie na podstawie wyraźnego przepisu Konstytucji. Zdaniem referendarza sądowego, nie można w drodze wykładni przepisów prawa wyłączyć, czy nawet ograniczać, prawa człowieka do sądu. Przeciwko ścieśniającej wykładni prawa do sądu wypowiadał się wielokrotnie Trybunał Konstytucyjny (przykładowo wyroki: z dnia 7 stycznia 1992r., K8/91, OTK 1992/1/5,z dnia 29 września 1993r., K 17/92, OTK 1992/2/33, z dnia 10 lipca 2000r., SK 12/99, OTK 2000/5/143). Konstytucja nie limituje "prawa sądu" - jak w przypadku innych praw i wolności obywatelskich - "granicami określonymi w ustawie", czyli jest to prawo, od którego odstępstwa może przewidywać tylko inny przepis Konstytucji, a nie ustawa. Wzmocnieniem ochrony prawa do Sadu jest art. 77 ust. 2 Konstytucji, zgodnie z którym ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Obowiązek skarżącej do uprawdopodobnienia swojej sytuacji finansowej i jej czynności podjęte w tym celu należy rozpatrywać z uwzględnieniem realizacji prawa strony do Sądu wynikającego tak z Konstytucji RP, jak też z aktów prawa międzynarodowego wiążących Polskę. Wynika z tego, że obowiązek realizacji wezwania Sądu nie powinien ani ograniczać, ani odwlekać w czasie dostępu strony do Sądu, ze względu na drobiazgową kontrolę stanu majątkowego skarżącej. 5) Część spraw będących w kognicji polskich Sądów Administracyjnych mieści się w zakresie znaczeniowym zwrotu sprawa cywilna w rozumieniu art. 6 EKPCz, część natomiast - jak sprawy podatkowe, niektóre budowlane, związane z deportacją – wykraczają poza zakres tego pojęcia. Zważywszy na tożsamość dóbr chronionych w art. 6 EKPCz i w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a także zakres ochrony z art. 45 Konstytucji RP oraz obowiązek realizacji zasady równości (art. 32 Konstytucji) i zasady pewności prawa (art. 2 Konstytucji RP), wskazane jest uwzględnianie przez podmioty orzekające dorobku Trybunału w zakresie prawa do Sądu, także, jeżeli chodzi o sprawy, które nie mieszczą się w zakresie zwrotu sprawa cywilna z art. 6 Konwencji. Celem Konwencji jest gwarancja praktycznych i skutecznych praw, a zarówno w postępowaniu cywilnym, jak i karnym kluczowe jest, by strony postępowania nie pozbawiać możliwości przedstawienia swojej sprawy sądowi (Steel i Morris p. Wielkiej Brytanii, nr 68416/01), zwłaszcza kiedy strona zwraca uwagę na to, że szczupłe środki finansowe nie pozwalają jej na skuteczną obronę swoich praw. Prawo do rzetelnego procesu zajmuje szczególne miejsce we współczesnym społeczeństwie demokratycznym (por Airey p. Irlandii, wyrok z 9 października 1979 r.). W obowiązującej w Polsce Konstytucji, także w art. 45, nie obowiązuje zróżnicowanie traktowania spraw, ze względu na rodzaj sporu: cywilny, karny, czy administracyjny, co uzasadnia objecie gwarancjami konstytucyjnymi także analizowanego sporu. Referendarz sądowy zauważa, że z wyników analizy zestawienia wysokości środków, którymi dysponuje – co miesiąc – skarżąca (ok. 1110,- zł), przeciętnych kosztów utrzymania jednej osoby oraz ilości osób, na utrzymanie których strona przeznacza uzyskiwane środki, wynika, że skarżąca nie jest w stanie uiścić jakichkolwiek kosztów postępowania. Odmowa skarżącej prawa pomocy w analizowanej sytuacji byłaby niedopuszczalna także z tego powodu, że nałożenie na nią obowiązku partycypowania w kosztach sądowych, w jakiejkolwiek wysokości, byłaby przyczyną niemożności wykonywania obowiązków związanych z władzą rodzicielska, o których mowa w art. 96 i n. kodeksu rodzinnego i opiekuńczego lub też uniemożliwiałoby jej prowadzenie sporu sądowego – ze względu na groźbę spowodowania uszczerbku dla utrzymania dla siebie i rodziny. 5) 6) Referendarz sądowy, oceniając wniosek strony jest zobowiązany uwzględniać inne obowiązki, którym strona podlega, wynikające także z innych dziedzin prawa. W analizowanej sprawie szczególną uwagę należy zwrócić, w ocenie rozpoznającego sprawę, na kwestie związane z obowiązkami skarżącej wobec posiadanych dzieci. Rozpoznający sprawę zwraca uwagę na to, że Konstytucja RP (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483), w art. 18 gwarantuje ochronę prawną i opiekę państwa rodzinie, macierzyństwu i rodzicielstwu. Formy i rodzaje tej pomocy są sprecyzowane w innych przepisach. Z art. 71 Konstytucji RP wynika natomiast, że prowadząc politykę społeczną i ekonomiczną państwo jest zobowiązane do uwzględniania dobra rodziny. Jednym z przejawów tej polityki jest pomoc ze strony władz publicznych, udzielana rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, a do szczególnej pomocy władz publicznych mają prawo rodziny wielodzietne. Referendarz sądowy zwraca zwłaszcza uwagę na to, ze zgodnie z art. 71 ust. 2 Konstytucji RP matka – która w sprawie jest skarżącą - przed i po urodzeniu dziecka ma prawo do szczególnej pomocy władz publicznych, do której zalicza się pomoc w zakresie prawa pomocy. Gwarancje ochrony praw rodziny i matki oraz prawo – każdego - do Sądu wynikające z przepisów Konstytucji RP powinny być uwzględniane w analizie wniosku o przyznanie prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji, kiedy skarżąca sprawuje z mocy prawa opiekę nad trójką dzieci, a spór dotyczy kosztów egzekucyjnych obciążających skromny budżet wieloosobowej rodziny. Władza rodzicielska to prawa i obowiązki, jakie ma względem osoby małoletniej jej rodzic, związane z wychowaniem, pieczą nad jego majątkiem, a także z przedstawicielstwem ustawowym. Władza rodzicielska co do zasady przysługuje obojgu rodzicom. Władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny. Rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą i kierują nim. Mają też obowiązek troszczyć się o jego fizyczny i duchowy rozwój i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień. Dzieci są uzależnione od rodziców, a otrzymują od nich taką pomoc, jaką rodzice są im w stanie zaoferować. W sytuacjach, gdy rodzice nie wypełniają swoich obowiązków, bezpieczeństwo dzieciom zapewnia państwo. Ingerować w zakres władzy rodzicielskiej może jedynie Sąd Rodzinny, a zakres tej ingerencji jest uzależniony od okoliczności konkretnego przypadku. Przyczyny, dla których rodzice nie wykonują władzy rodzicielskiej, są liczne, przy czym należy zaznaczyć, iż praca wykonywana w celu utrzymania rodziny, bez której groziłby jej niedostatek, czy prowadzenie sporu sądowego dotyczącego – w istocie - zabezpieczenia źródeł utrzymania rodziny, nie powinny być oceniane negatywnie. Bezspornym jest przy tym, że podjęte czynności przed Sądem nie zwalniają rodziców od obowiązku troszczenia się o dzieci, podobnie, jak nie mogą przyczyniać się do tego koszty prowadzenia sprawy w interesie rodziny. 7) W ocenie referendarza sądowego, należy pozytywnie dla skarżącej rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy, jeżeli z analizy zestawienia uzyskiwanych przychodów i przeciętnych wydatków związanych z utrzymaniem rodziny wynika, że uiszczenie kosztów sądowych w sprawie będzie przyczyną znaczącego prawdopodobieństwa wykonywania obowiązków wynikających z władzy rodzicielskiej niezgodnie ze standardami przewidzianymi w art. 96 i art. 133 ustawy z 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz 59 ze zm) – dalej jako k.r.o, gdyż fakt uiszczenia kosztów sądowych w sprawie nie może uniemożliwiać zaspokojenia potrzeb dzieci. Zdaniem referendarza sądowego, art. 96 k.r.o. nakłada na rodziców obowiązek troski o fizyczny i duchowy rozwój dziecka, zaś wedle art. 133 § 1 k.r.o. rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie nawet wtedy, gdy nie znajduje się w niedostatku. Wobec treści tych przepisów uznać trzeba, że rodzic powinien dzielić się z dzieckiem skromnym nawet dochodem i dokładać wszelkich starań, by dochód, wystarczający na zaspokojenie potrzeb egzystencjalnych, wygospodarować. Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka stanowi uszczegółowienie ogólnego obowiązku "troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka" i należytego przygotowania go, odpowiednio do jego uzdolnień, do pracy zawodowej (por. orzeczenie SN z 14 listopada 1997 r. sygn. III CKN 217/97). Jedyną miarodajną okolicznością, od której zależy trwanie bądź ustanie tego obowiązku, jest to, czy dziecko może utrzymać się samodzielnie, przy czym przyjmuje się, że nie można tego oczekiwać od dziecka małoletniego. Z tej przyczyny w odniesieniu do dzieci małoletnich, takich, nad którymi sprawuje opiekę skarżąca, należy mieć na względzie zabezpieczenie ich podstawowych potrzeb życiowych i możliwości odebrania wykształcenia. Przeciwne stanowisko prowadziłoby do zahamowywania, a co najmniej znacznego utrudniania dalszego rozwoju dziecka, a to przez pozbawianie go środków materialnych niezbędnych do pobierania i kontynuowania nauki, także po osiągnięciu pełnoletniości, co pozostawałoby w sprzeczności ze wspomnianym wyżej podstawowym obowiązkiem rodzicielskim. Na rodzicach dziecka spoczywa obowiązek wychowywania dziecka i sprawowania nad jego osobą należytej pieczy, co zakazuje redystrybucji posiadanego przychodu w sposób zagrażający zabezpieczeniu potrzeb egzystencjalnych rodziny. Założeniem prawa rodzinnego jest dążenie do realizacji w każdej sprawie dobra małoletniego dziecka, ale założenia tego nie można rozumieć w ten sposób, że eliminuje ono całkowicie, jako jedną z przesłanek rozstrzygania spraw z zakresu stosunków między rodzicami a dziećmi, interes rodziców. Założenie to oznacza tylko, że interes rodziców nie może być decydujący dla rozstrzygnięcia sprawy w takiej sytuacji, gdy nieuwzględnienie tego interesu jest warunkiem sine qua non zapewnienia ochrony interesu małoletniego dziecka (postanowienie SN z 5 maja 2000 r., sygn. II CKN 765/00). Z tego powodu, w ocenie referendarza sądowego, jeżeli zachodzi konieczność wyboru pomiędzy zaspokojeniem należności wynikających z prowadzenia procesu sądowego a należytym wykonywaniem władzy rodzicielskiej, to obowiązkiem referendarza sądowego jest podjęcie, w zakresie przyznanych mu kompetencji do rozstrzygania o prawie pomocy, takiej decyzji, która zabezpieczy interes strony zagwarantowany w prawie do Sądu. W ocenie referendarza sądowego, obowiązków wynikających z władzy rodzicielskiej nie należy reglamentować ze względu na obowiązek uiszczenia kosztów postępowania. W analizowanej sprawie, kwota niespełna 250,- zł przypadająca na osobę w rodzinie, nie umożliwia nie tylko uczestnictwa w kosztach postępowania skarżącej, ale wymaga także stosowania przez nią dyscypliny w comiesięcznym planowaniu wydatków rodziny. Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.