III SA/Wa 2177/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: , Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Przybysz, po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. V. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 listopada 2016 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w sprawie ze skargi J. V. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] kwietnia 2015 r., Nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu wraz ze spółką za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług I, II, III i IV kwartał 2011 r. postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy Skarżąca – J. V. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że obecnie nie posiada dostatecznych środków na uiszczenie wpisu od skargi, zwłaszcza, że opłata w wysokości po 500 zł została ustalona w czterech sprawach skarżącej. Oświadczyła, że jej dochody są nieregularne. Ponadto zaznaczyła, iż ponosi koszty kształcenia podyplomowego. W jej ocenie, uiszczenie wpisu sądowego od skargi pozostawałoby ze szkodą dla niej w zakresie zachowania możliwości ponoszenia kosztów niezbędnych do zaspokojenia codziennych potrzeb i koniecznych obciążeń. Skarżąca oświadczyła, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Nie posiada nieruchomości. Posiada natomiast oszczędności w wysokości 1.000 zł, udziały w dwóch spółkach prawa handlowego, polisę na życie oraz samochód osobowy marki [...] z 2003 r. Skarżąca oświadczyła, że jej miesięczne wynagrodzenie wynosi 4.000 zł netto. Z kolei miesięczne zobowiązania i wydatki to: 350 CHF kredyt (współkredytobiorca), 800 zł media, telefon, benzyna, 700 zł ubezpieczanie na życie, 1.200 zł utrzymanie i wyżywienie. Referendarz wezwał Skarżącą do nadesłania zeznań podatkowych za 2015 r., udokumentowanie wysokości uzyskiwanego wynagrodzenia (za ostatnie 3 miesiące – zaświadczenie od pracodawcy), wskazanie, w jakich spółkach wnioskodawczyni posiada udziały i udokumentowania wysokości dochodów uzyskiwanych z tego tytułu, nadesłanie wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych Skarżącej za ostatnie trzy miesiące, wskazanie sposobu wykorzystania nieruchomości, za zakup której wnioskodawczyni spłaca kredyt (jest współkredytobiorcą). W odpowiedzi Skarżąca oświadczyła, że posiada 100% udziałów w spółce A. Sp. z o.o. o wartości 50.000 zł oraz 40% udziałów w spółce V. sp. komandytowa, jednakże aktualnie nie osiąga jakichkolwiek przychodów z tytułu dywidendy, czy też udziału w zyskach. Skarżąca wyjaśniła, że w lokalu, na zakup którego skarżąca zaciągnęła kredyt, mieszka jej córka, która jest właścicielką lokalu i współkredytobiorcą. Do pisma Skarżąca załączyła: wyciąg z rachunku bankowego, zeznania PIT-37 i PIT-36L, listę płac, deklaracje VAT-7 dotyczące V. sp. komandytowa. Pismem z 10 października 2016 r. Skarżąca została ponownie wezwana do nadesłania dokumentów oraz złożenia wyjaśnień w zakresie: wyjaśnienia różnic w oświadczeniu o miesięcznym dochodzie netto zawartym w formularzu PPF sporządzonym 24 sierpnia 2016 r. (4.000 zł netto) a zaświadczeniem o wynagrodzeniu za lipiec 2016 r. – wystawionym przez wnioskodawczynię jako prezesa zarządu (2.578,38 zł netto), nadesłania wyciągów z rachunków bankowych skarżącej za ostatnie trzy miesiące z wyszczególnieniem dokonywanych w tym okresie transakcji (w tym: wpływu wynagrodzenia, spłaty rat kredytu, opłat za media, ubezpieczenie itp.), przestawienia zestawienia wszystkich miesięcznych dochodów skarżącej oraz niezbędnych wydatków. W odpowiedzi Skarżąca wyjaśniła, że kwota 4.000 zł jest kwotą uśrednioną wynikającą z drobnych zleceń dodatkowych i prac zleconych. Wynagrodzenie za pracę otrzymuje gotówką. Skarżąca ponownie przedstawiła swoje miesięczne zobowiązania oraz podtrzymała wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Do pisma załączyła potwierdzenie wykonania przelewów tj. wpłaty na rzecz urzędu skarbowego, z tytułu ubezpieczenia oraz potwierdzenie spłat kredytu, a także wyciąg z rachunku bankowego w [...] S.A. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że Skarżąca z jednej strony nie przedstawiła w sposób wyczerpujący i rzetelny swojej sytuacji finansowej. Z drugiej natomiast ujawnione przez nią dane pozwalają przyjąć, że Skarżąca nie jest osobą, która nie może partycypować w kosztach wszczętego postępowania. Pismem z dnia 12 grudnia 2016 r., Skarżąca złożyła sprzeciw od ww. postanowienia referendarza sądowego. Skarżąca zarzuciła zaskarżonemu postanowieniu pominięcie okoliczności wszczęcia przez Urząd Skarbowy postępowania egzekucyjnego wobec Skarżącej. Skarżąca dołączyła do sprzeciwu zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego z dnia 19 października 2016 r., którym dokonano zajęcia środków finansowych zgromadzonych na rachunku bankowym Skarżącej przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego W. w W. wraz z tytułami wykonawczymi. Skarżąca wskazała, iż łączna kwota jej zobowiązania objęta tytułami wykonawczymi przekracza 100.000 zł. Podniosła, iż faktycznie pozbawiona została środków nie tylko na poniesienie kosztów sądowych i kosztów ewentualnego zatrudnienia adwokata, który by ją reprezentował w sprawie, ale także na zaspokojenie podstawowych i niezbędnych środków na utrzymanie siebie i swojej rodziny. Stwierdziła, iż nie posiada dochodów, które umożliwiłyby jej uiszczenie kosztów sądowych postępowania przed sądami administracyjnymi, w części uiszczenia wpisu sądowego od skargi, bez szkody dla zaspokojenia codziennych potrzeb i koniecznych obciążeń. Końcowo podtrzymała wniosek o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od wpisu od skargi oraz ustanowienia adwokata. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Rozpoznając sprzeciw w pierwszej kolejności należało uwzględnić wejście w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z dnia 14 maja 2015 r., poz. 658), zwanej dalej ustawą zmieniającą. Zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2016 r., poz. 718), zwanej dalej p.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Ponieważ skarga w rozpoznawanej sprawie wniesiona została w dniu 15 czerwca 2016 r., to jest po dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej, oznacza to, że zastosowanie w niej znajdzie przepis art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez jej art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, bowiem postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r. W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że wniesienie sprzeciwu nie ma charakteru anulacyjnego, ale powoduje kontrolę postanowienia referendarza co do jego zgodności z prawem. Procedując w zgodzie z powyższymi zasadami sąd kontroluje prawidłowość rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie Skarżąca zwróciła się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, co wynika z treści formularza PPF. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy tym wskazać należy, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest skierowana do osób fizycznych pozostających w rzeczywiście trudnej sytuacji finansowej. Przepis art. 239 § 1 p.p.s.a. przewiduje ustawowe zwolnienie od uiszczania kosztów sądowych określonych tam grup podmiotów, wśród których ustawodawca nie wymienił jednak emerytów, co oznacza, że ich sytuacja majątkowa i możliwości finansowe podlegają badaniu według przesłanek określonych w art. 246 § 1 p.p.s.a. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania zamiast strony poniesie Skarb Państwa, czyli w rzeczywistości inni obywatele. Z tego powodu zwolnienie, jako odstępstwo od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), należy traktować w sposób wyjątkowy. Może być ono stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności sądowych, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogłaby przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od jej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W rozpoznawanej sprawie Skarżąca przedłożyła dokumenty, w tym rachunki i wyciągi z rachunku bankowego w [...] SA. W ocenie Sądu jej sytuacja majątkowa i możliwości finansowe nie uzasadniają przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, co pozwoliło na utrzymanie w mocy postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 listopada 2016 r. W niniejszej sprawie Skarżąca ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania stanowią wpis sądowy od skarg w czterech sprawach w łącznej wysokości 2.000 zł oraz wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika. Jak wskazał referendarz sądowy, Skarżąca uzyskuje dochody w wyższej wysokości niż wskazała we wniosku. Wynika to chociażby ze wskazanych wskazane przez nią niezbędnych wydatków (spłata rat kredytu w CHF, media, telefon, benzyna, ubezpieczenia i wyżywienie), które łącznie przekraczają zadeklarowaną kwotę dochodu. Jak wynika z przedstawionego wydruku z rachunku w [...] S.A. dotyczącego spłat kredytu wynika również, że miesięczna spłata dokonywana przez Skarżącą znacząco przekracza deklarowane 350 CHF. W październiku 2016 r. było to 489,30 CHF, a we wrześniu 2016 r. 871,12 CHF. Tym samym budzą wątpliwość Sądu okoliczności kwot faktycznego dochodu który uzyskuje, tym bardziej, że jak wskazała Skarżąca, otrzymuje wynagrodzenie w formie "gotówki". Ponadto wskazać należy, że Skarżąca nie przedstawiła Sądowi wyciągów z rachunku bankowego w mBanku. Odnosząc się do kwestii zajęcia rachunków bankowych w toku prowadzonej egzekucji, stwierdzić należy, iż okoliczność prowadzenia egzekucji z rachunków bankowych Skarżącej sama w sobie nie przesądza o niemożności poniesienia przez nią kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Zgodnie bowiem z art. 8 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2014 r. poz. 1619 ze zm.; dalej jako u.p.e.a.), nie podlegają egzekucji administracyjnej wkłady oszczędnościowe złożone w bankach na zasadach i w wysokości określonej przepisami ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 128 ze zm.). Przepis art. 54 ust. 1 ustawy Prawo bankowe stanowi zaś, że środki pieniężne znajdujące się na rachunkach oszczędnościowych, rachunkach oszczędnościowo-rozliczeniowych oraz na rachunkach terminowych lokat oszczędnościowych jednej osoby, niezależnie od liczby zawartych umów, są wolne od zajęcia na podstawie sądowego lub administracyjnego tytułu wykonawczego do wysokości trzykrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, bez wypłat nagród z zysku, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za okres bezpośrednio poprzedzający dzień wystawienia tytułu wykonawczego. W świetle art. 9 § 1 u.p.e.a. wynagrodzenie ze stosunku pracy podlega egzekucji w zakresie określonym w przepisach Kodeksu pracy. Stosownie zaś do art. 871 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2014 r. poz. 1502), wolna od potrąceń jest kwota wynagrodzenia za pracę w wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanego na podstawie odrębnych przepisów, przysługującego pracownikom zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy, po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne oraz zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych – przy potrącaniu sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne. Nie są zatem zasadne argumenty Skarżącej, iż została pozbawiona wszelkich "środków", nie tylko na poniesienie kosztów sądowych ale również na zaspokojenie podstawowych i niezbędnych środków na utrzymanie siebie i swojej rodziny. Ponadto uszło uwadze Skarżącej, iż posiada 100% udziałów w spółce A.Sp. z o.o. o wartości 50.000 zł oraz 40% udziałów w spółce V. sp. komandytowa. Skarżąca uzyskuje także dodatkowe dochody z prac zleconych. O statusie finansowym Skarżącej świadczą również: posiadany przez nią samochód (którego utrzymanie wiąże się ze znacznymi kosztami), ubezpieczenia na życie, których składki miesięczne wynoszą 1.000 zł, pomoc córce w sfinansowaniu zakupu mieszkania. Istnieją zatem uzasadnione wątpliwości co do wiarygodności przekazanych przez Skarżącą informacji dotyczących jej sytuacji materialnej. Ponadto z załączonych dokumentów wynika, że Skarżąca posiada dwa adresy zamieszkania: W. [...] i W. ul: [...] . Skarżąca nie przedstawiła informacji dotyczących tytułu prawnego do ww. lokali. Ponadto we wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżąca wskazała, że nie posiada nieruchomości ani mieszkania, jednak wskazała również, że spłaca kredyt mieszkaniowy zaciągnięty na zakup mieszkania, w którym zamieszkuje jej córka (właścicielka lokalu). Z przedstawionych wyżej informacji, nie wynika więc aby Skarżąca była "uboga" w rozumieniu instytucji prawa pomocy, która wywodzi swą genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego z ponoszenia kosztów tego postępowania, nie sprowadza się jednak do likwidacji tych ciężarów w ogóle, bo jest to niemożliwe, gdyż nie istnieją postępowania sądowe, które "nic nie kosztują", lecz jedynie do przeniesienia ich na ogół podatników, a ściślej, na budżet Państwa, składający się z podatków i innego rodzaju wpływów. Koszty procesu przerzucane są zatem na innych i z tego też względu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od generalnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2012 r., sygn. akt I FZ 549/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Prawo pomocy nie przysługuje zatem innym podmiotom, aniżeli te, znajdują się w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej, niejednokrotnie uniemożliwiającej im zaspokojenie niezbędnych nawet potrzeb bytowych. Do takich podmiotów należą osoby dotknięte ubóstwem, korzystające ze świadczeń pomocy społecznej czy też bezrobotne bez prawa do zasiłku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 179/12; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, Skarżąca przedstawiła i udokumentowała swoje możliwości płatnicze w taki sposób, aby przemawiały one za uznaniem, że poniesienie przez nią kosztów sądowych w niniejszej sprawie wywoła skutki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Powoływane przez nią okoliczności prowadzą także do wniosku, że świadomym zamiarem Skarżącej było zobrazowanie swojej sytuacji majątkowej w taki sposób, aby orzekający uznał, że nie ma ona możliwości uiszczenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie ani w całości ani też w części. Powyższe nie mogło jednak odnieść zamierzonego skutku, gdyż przywołane okoliczności i fakty temu zaprzeczają. Skarżąca ma możliwość poniesienia kosztów sadowych, nie należy bowiem do podmiotów które, korzystają ze świadczeń pomocy społecznej czy też jest bezrobotną bez prawa do zasiłku. Z powyższych względów uznać należy, iż Skarżącej zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Skarżąca nie spełniła bowiem przesłanek przyznania prawa pomocy wynikających z przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 259 i art. 260 § 1 p.p.s.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.