III SA/Wa 2274/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący – Sędzia WSA Alojzy Skrodzki po rozpoznaniu w dniu 31 października 2017r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 14 września 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi T. W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] maja 2017r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od lutego do grudnia 2008 r. postanawia - zmienić postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 14 września 2017 r. (sygn. akt III SA/Wa 2274/17) w ten sposób, że przyznać Skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi powyżej 20.000 zł T. W. (dalej jako "Skarżący", "strona skarżąca") wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. W 2012 r. zawiesił działalność gospodarcza, którą ostatecznie zakończył w 2014 r. Obecnie skarżący jest osobą bezrobotną. Nie uzyskuje dochodów. Nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb życiowych. Nie posiada nieruchomości. Wszystkie posiadane przez niego rachunki bankowe zostały zblokowane, a środki zajęte. Skarżący korzysta z pomocy mieszkaniowo-żywieniowej swoich przyjaciół i znajomych. Skarżący wskazał ponadto, że nie stać go na ustanowienie pełnomocnika, a sprawa jest zawiła i wymaga wiedzy prawniczej. Do wniosku skarżący załączył decyzję Prezydenta W. o uznaniu go za osobę bezrobotną i odmowie przyznania zasiłku. Z uwagi na fakt, że oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, na podstawie art. 255 w zw. z art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. dalej "p.p.s.a."), skarżący został wezwany do: wskazania od kiedy pozostaje bez jakichkolwiek dochodów, wskazania jakie okoliczności uniemożliwiają skarżącemu podjęcie zatrudnienia, przedstawienia miesięcznych niezbędnych wydatków skarżącego (w tym na wyżywienie, utrzymanie domu, opłaty za media, leczenie i inne niezbędne) wraz ze wskazaniem źródła pokrycia tych wydatków (zestawienie miesięcznych dochodów i wydatków), w tym wskazania osób, które utrzymują skarżącego (od jak dawna i w jakiej formie udzielają pomocy, wyjaśnienia czy osoby te zamieszkują razem ze skarżącym), ponadto, jeżeli osoby które utrzymują skarżącego prowadzą z nim wspólne gospodarstwo domowe, należy przedstawić sytuację finansową tych osób, nadesłania zeznania podatkowego za 2016 r., nadesłania wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie 3 miesiące, nawet jeśli brak na nich środków. W odpowiedzi na wezwanie skarżący wyjaśnił, że źródło dochodu utracił w 2012 r. wraz zawieszeniem działalności gospodarczej. Od 2013 r. jest zrejestrowany jako osoba bezrobotna. Podejmuje bezskutecznie próby znalezienia pracy. Odnośnie sytuacji finansowej skarżący wyjaśnił, że "balansuje na krawędzi ubóstwa". Samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Korzysta z dobroczynności rodziny i przyjaciół. Nie może wskazać nikogo z kim pozostawałby w gospodarstwie. Nie może również oszacować miesięcznych kosztów utrzymania, ponieważ fizycznie ich nie ponosi, z uwagi na brak środków finansowych. Koszty wyżywienia pokrywane są sporadycznie przez rodzinę i przyjaciół, którzy też "ledwie wiążą koniec z końcem" i robią to w miarę swoich skromnych możliwości od 2013 r. Osoby udzielające pomocy skarżącemu pragną pozostać anonimowe. Skarżący wyjaśnił ponadto, że koszty mieszkania i mediów pokrywa jego była żona, z którą zamieszkuje. Skarżący wyjaśnił, że z uwagi na brak dochodów nie składał zeznań podatkowych. Wszystkie rachunki bankowe skarżącego zostały zajęte. Skarżący poprosił o zrozumienie jego skomplikowanej sytuacji i zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Do pisma skarżący załączył postanowienie z 5 sierpnia 2017 r. w wpisaniu go do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych, zaświadczenie o terminie wizyty w urzędzie pracy, oświadczenie K.W., że skarżący nie ponosi kosztów opłat czynszowych i za media, a wszystkie te koszty opłaca ona ze środków własnych. Postanowieniem z 14 września 2017r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu ww. postanowienia referendarz wskazał, że Skarżący koncentruje swoje wywody na takich okolicznościach jak brak jakichkolwiek źródeł utrzymania, egzystowanie dzięki pomocy rodziny i przyjaciół, brak majątku, zajęcie rachunków bankowych. W wywodach tych zdaniem referendarza brakuje natomiast konkretów, w szczególności zaś dokumentów potwierdzających te okoliczności. I tak z jednej strony Skarżący twierdzi, że korzysta z pomocy mieszkaniowo-żywnościowej wielu osób, z drugiej strony nic na temat tej pomocy nie wiadomo. Wezwany do wskazania i udokumentowania danych tych osób oświadczył, że pragną one pozostać anonimowe. Zdaniem referendarza, uniemożliwił tym samym zweryfikowanie składanych w tym zakresie wyjaśnień. Poza jego oświadczeniem nie ma bowiem dowodu, który potwierdzałby lub uprawdopodabniał ten fakt. Zwłaszcza, że stan taki ma się utrzymywać już od sierpnia 2012 r., a zatem wspomniana pomoc przybiera charakter permanentny. W ocenie referendarza sądowego wysoce nieprawdopodobne jest, aby przez tak długi okres czasu skarżący korzystał jedynie ze środków pozyskanych od osób spokrewnionych i zaprzyjaźnionych (na wyżywienie, odzież, środki czystości, leki itp.). Referendarz sądowy zauważył, iż nie kwestionuje tego, że być może sytuacja finansowa skarżącego jest skomplikowana, chociażby z uwagi na fakt wpisania go do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Być może, skarżący rzeczywiście nie dysponuje środkami na wpis sądowe i wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z wyboru. Jak wskazuje referendarz, ewentualny brak środków w takiej wysokości, nie oznacza automatycznie, że skarżący (samodzielnie lub z pomocą osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe) w ogóle nie może ponieść żadnych, chociażby symbolicznych kosztów sądowych. Przy czym, aby dokonać oceny, na jakim ewentualnie poziomie skarżący mógłby partycypować w kosztach wszczętego postępowania, referendarz sądowy musi dysponować rzetelnymi i spójnymi oświadczaniami i dokumentami dotyczącymi sytuacji finansowej skarżącego, czego zdaniem referendarza w sprawie zabrakło. Pismem z 27 września 2017 r. Skarżący wniósł sprzeciw na powyższe postanowienie, podkreślając że w chwili obecnej nie jest w stanie ponieść kosztów opłaty sądowej z tytułu skargi na decyzję organu podatkowego w wysokości 100.000 zł. Nie jest również w stanie ponieść kosztów ustanowienia pełnomocnika. Zdaniem Skarżącego, postanowienie referendarza sądowego narusza jego konstytucyjne prawo do sądu. Pozbawia go możliwości, aby przedstawić swoje racje przed niezawisłymi sędziami, którzy w sposób bezstronny rozstrzygną o jego sprawie. Skarżący wskazuje, że otrzymana przez niego pomoc od przyjaciół nie jest pomocą stałą ale doraźną udzielaną w różnych odstępach czasu. Pomoc jego byłej żony sprowadza się do możliwości zamieszkiwania w mieszkaniu bez konieczności wnoszenia opłat. Ponadto, zdaniem Skarżącego, przy obecnym poziomie bezrobocia w jego grupie wiekowej (około 50 lat) znalezienie pracy w jego wieku i sytuacji życiowej jest prawdziwym wyzwaniem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na podstawie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a., stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Natomiast według art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Warunkiem przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym (zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a. obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie jednego z wymienionych w tym przepisie zawodowych pełnomocników) jest wykazanie, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Oceniając wniosek Skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych i przyznanie profesjonalnego pełnomocnika, stwierdzić należy, że zasługuje on na uwzględnienie, jedynie w części dotyczącej zwolnienia od wpisu od skargi powyżej 20.000 zł. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym przysługuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, iż stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których poniesienia jest zobowiązana na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania przesłanek, o których mowa wyżej spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu. Skarżący przedstawił szereg dokumentów (zaświadczenie o terminie wizyty w Urzędzie Pracy, oświadczenie o zwolnieniu z pokrywania opłat czynszowych, postanowienie o wpisie do Krajowego Rejestru Dłużników Niewypłacalnych), uzasadniających twierdzenie Skarżącego o jego aktualnej sytuacji majątkowej. Należy zauważyć, że nie zaistniały przesłanki do zwolnienia Skarżącego od wpisu od skargi w pełnym stopniu. Sąd podkreśla, że instytucja prawa pomocy jest prawem ubogich, umożliwiającym stronom znajdującym się w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej uzyskanie prawa do sądu. Trudna sytuacja materialna nie zwalnia jednak strony skarżącej od inicjatywy w chociaż częściowym zebraniu środków na poczet kosztów niezbędnych do dochodzenia swoich praw. Sąd stwierdził, że postępowania przed tutejszym Sądem, których stroną jest Skarżący toczą się już od wielu lat. Postanowieniem z dnia 18 września 2014 r. o sygn. akt III SO/Wa 30/13 zwolniono Skarżącego od kosztów sądowych oraz ustanowiono na jego rzecz adwokata, a postanowieniem z dnia 9 grudnia 2014 r. o sygn. akt III SA/Wa 2244/14 zwolniono Skarżącego od kosztów sądowych. Ogólna liczba zwolnień od poniesienia kosztów sądowych przekracza już 200.000 zł. Zwolnienie w innych sprawach nie oznacza jednak, że automatycznie tożsame zwolnienia nastąpią w kolejnych. W tak długi czas jaki minął od ostatnich rozstrzygnięć w przedmiocie prawa pomocy (ponad 3 lata), Skarżący powinien przedstawić jakąkolwiek inicjatywę w zakresie zebrania potrzebnych środków finansowych. Ponadto, referendarz sądowy słusznie wskazał, iż niezasadne są obawy, że bez udziału profesjonalnego pełnomocnika Skarżący nie będzie w stanie prawidłowo bronić swoich racji w toczącym się postępowaniu. Z uwagi bowiem na regulacje zawarte w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa, a także wszelkich przepisów, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze. A zatem, na tym etapie postępowania strona działając bez pełnomocnika nie zostanie pozbawiona możliwości obrony jej praw. Ponadto stronie działającej bez adwokata, radcy prawnego, obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący udzieli wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka odwoławczego (por. postanowienie NSA z 18 lipca 2013 r., II FZ 570/13). Instytucja "prawa pomocy" stanowi odstępstwo od wynikającej z art. 199 p.p.s.a., zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego a jej celem jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie, w ocenie Sądu, w niniejszej sprawie zachodzi przesłanka do przyznania Skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi powyżej 20.000 zł. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, zwolnienie od poniesienia kosztu wpisu od skargi powyżej 20.000 zł jest wystarczające, aby umożliwić Skarżącemu skorzystanie z konstytucyjnego prawa do sądu. Na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 p.p.s.a., należało zatem orzec jak w sentencji.