III SA/Wa 2745/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Waldemar Śledzik, po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. Sp. z o.o. z siedzibą w O. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 7 listopada 2016 r. w sprawie ze skargi A. Sp. z o.o. z siedzibą w O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za wrzesień 2013 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone orzeczenie referendarza sądowego A. Sp. z o.o. z siedzibą w O. (zwana dalej: "Skarżącą") wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi w kwocie 8.140 zł. W uzasadnieniu wniosku Skarżąca wskazała, że z uwagi na stale pogarszającą się sytuację finansową nie dysponuje ona środkami na pokrycie kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Z informacji przekazanych przez Skarżącą wynika również, że na koniec 2015 r. zanotowała ona stratę w wysokości 209.324,09 zł. Na dzień 31 grudnia 2015 r. Skarżąca nie posiadała rzeczowych aktywów trwałych, należności, ani inwestycji długoterminowych. Na dzień 31 sierpnia 2016 r. Skarżąca odnotowała stratę w wysokości 42.410,07 zł. Wobec Skarżącej toczy się postępowanie egzekucyjne w związku z zaległościami w podatku VAT. Skarżąca wskazała też, że nie posiada środków na swoich rachunkach bankowych, z których mogłaby pokryć koszty sądowe w niniejszej sprawie. Na Skarżącej ciążą zobowiązania względem Banku [...] na kwotę 991.713,52 zł. Skarżąca nie posiada zdolności kredytowej. Zarząd Skarżącej podjął działania w celu zmniejszenia zadłużenia, poprzez uchylenie honorarium prokurenta, wypowiedzenie umowy najmu, restrukturyzację umów o prowadzenie księgowości i rozwiązanie umów o pracę. Ponadto Prezes Zarządu Skarżącej udzielił jej pożyczek na kwotę 41.740 zł na pokrycie bieżących wydatków. Skarżąca załączyła do przedmiotowego wniosku kopie następujących dokumentów: protokołu zwyczajnego zgromadzenia wspólników, bilansu i rachunku zysków i strat za 2015 r. oraz do dnia 31 sierpnia 2016 r., tytułu wykonawczego, wyciągu z rachunków bankowych [...] w PLN i EUR oraz z [...] Banku, pisma [...] w sprawie przeniesienia zadłużenia do Centrum Restrukturyzacji Windykacji [...], uchwały Zarządu Skarżącej w przedmiocie uchylenia wynagrodzenia prokurenta, umowy najmu wraz z aneksem i porozumieniem o rozwiązaniu, umowy o biuro wirtualne, umowy o pracę i wypowiedzenia umowy o pracę, korespondencji e-mail z [...] Bankiem, raportu należności na rzecz kancelarii podatkowej. Następnie w wykonaniu wezwania referendarza sądowego do podania dodatkowych informacji i dokumentów dotyczących sytuacji finansowej, Skarżąca wyjaśniła w piśmie z dnia 26 października 2016 r., że obecnie ponosi wydatki z tytułu usług biura rachunkowego, posiadania biura wirtualnego, opłaty za domenę internetową i serwer poczty, koszty korespondencji (w sumie ok. 350 zł/mc). Nie ponosi kosztów obsługi prawnej świadczonej na jej rzecz pro publico bono. Ponadto wspólnik udzielił Skarżącej pożyczek (trzy – w maju 2016 r., jedna w lipcu 2016 r.) na kwotę ok. 41.000 zł, z których pokryto wydatki na czynsz najmu biura wirtualnego, drobne zobowiązania i inne. Skarżąca jest zobowiązana obecnie do spłaty tego wspólnika, który nie jest już w stanie jej dalej pomagać. Skarżąca nie zatrudnia obecnie pracowników. Skarżąca załączyła do przedmiotowego pisma następujące dokumenty: zestawienie faktur VAT, wyciągi z rachunków bankowych, zestawienie aktualnych należności i zobowiązań oraz potwierdzenie uiszczenia dodatkowej opłaty skarbowej. Postanowieniem z dnia 7 listopada 2016 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wskazując w uzasadnieniu, że Skarżąca nie wykazała spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016r., poz. 718 ze zm.) – zwanej dalej: "p.p.s.a." Pismem z dnia 16 listopada 2016 r. Skarżąca złożyła sprzeciw od ww. orzeczenia referendarza sądowego, zarzucając mu: 1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., poprzez odmowę Skarżącej przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie na podstawie przesłanek niedopuszczalnych, bowiem nieznanych ustawie, takich jak "dorobek prawny tj. przede wszystkim wskazówki interpretacyjne, których udzieliły organy najwyższych władz wymiaru sprawiedliwości" oraz "wskazania sumienia", podczas gdy jedyną przesłanką przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy jest sytuacja materialna wnioskodawcy, co jak wynika z przedłożonego materiału dowodowego uzasadnia przyznanie Skarżącej prawa pomocy w żądanym zakresie, 2) błąd w ustaleniach faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia polegający na błędnym przyjęciu, że Skarżąca dysponowała środkami, które mogłaby przeznaczyć na obronę swoich praw, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia braku zaistnienia po stronie Skarżącej ustanowionej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie mimo wykazania przez Skarżącą, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wskazując na powyższe zarzuty Skarżąca wniosła w swoim sprzeciwie o zmianę zaskarżonego orzeczenia referendarza sądowego, poprzez uwzględnienie jej wniosku o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu sprzeciwu Skarżąca wskazała, że zawarta w przepisie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przesłanka otrzymania prawa pomocy odnosząca się do stanu majątkowego wnioskodawcy jest jedyną przesłanką decydującą o uwzględnieniu lub nieuwzględnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Decydowanie o przyznaniu osobie prawnej prawa pomocy nie może odbywać się na podstawie jakichkolwiek innych kryteriów, gdyż stanowiłoby to naruszenie wskazanego przepisu. Tymczasem referendarz sądowy w zaskarżonym orzeczeniu odwołuje się zdaniem Skarżącej do przesłanek pozaustawowych, takich jak "dorobek prawny tj. przede wszystkim wskazówki interpretacyjne, których udzieliły organy najwyższych władz wymiaru sprawiedliwości" oraz "wskazania sumienia". Skarżąca wskazała też, że referendarz sądowy nieprawidłowo zinterpretował i ocenił dokumenty przedłożone przez nią wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Odnosi się to ustalenia wyników finansowych jakie Skarżąca osiągnęła w 2015 roku, który pomimo wysokiego wskazywanego przez referendarza sądowego przychodu, zakończył się jednak dla Skarżącej stratą w wysokości 209.324,09 zł. Natomiast w 2014 roku, pomimo wskazywanych przez referendarza sądowego wysokich przychodów, Skarżącej udało się ostatecznie osiągnąć zysk jedynie w wysokości 264.807,45 zł. Z kolei w 2016 roku Skarżąca ponosi wyłącznie straty, które na dzień 31 sierpnia 2016 r. wyniosły 42.410,07 zł. Powyższe oznacza zdaniem Skarżącej, że wbrew temu co twierdził referendarz sądowy nie miała ona możliwości wygospodarowania środków na poczet przyszłych spraw sądowych. Skarżąca wskazała również, że referendarz sądowy błędnie określił w zaskarżonym postanowieniu wysokość jej zobowiązań wobec Banku [...], które zgodnie z załączonym do sprzeciwu pismem z dnia 4 listopada 2016 r. wynoszą 1.046.945,03 zł. W uzasadnieniu przedmiotowego sprzeciwu Skarżąca wskazała również, że przyznanie jej prawa pomocy gwarantuje realizację prawa do sądu zagwarantowanego w Konstytucji RP. Skarżąca przedstawiła również istotę sporu podatkowego jaki wystąpił w niniejszej sprawie w związku z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą w ramach której Skarżąca umożliwia podróżnym odzyskanie podatku VAT zapłaconego na terenie Polski od towarów wywożonych następnie poza granicę kraju. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W myśl art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części, albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków, lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Strona skarżąca wnioskowała w niniejszej sprawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od opłat sądowych, w tym wpisu od skargi. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a., strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy może zostać przyznane osobie prawnej w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Sformułowanie "gdy osoba prawna wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Powyższe oznacza, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. Wskazać również należy, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, nie jest obligatoryjne, mimo spełnienia przez nią przesłanek, na co wskazuje zawarty w treści przepisu art. 246 § 2 p.p.s.a. zwrot "może być przyznane". Dodatkowo należy też wskazać, iż to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy w określonym zakresie. W orzecznictwie podkreśla się, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od podmiotów toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04, niepubl.). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji RP, każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienie od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (vide: postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, niepubl.). Wyjaśnić również należy, że każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel. Jak wskazywał NSA w postanowieniu z dnia 21 marca 2006 r., sygn. akt II FZ 196/06, obowiązkiem podmiotu, nawet prowadzącego działalność gospodarczą nieobarczoną nadzwyczajnym ryzykiem sporu, jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na koszty sądowe. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Z kolei w postanowieniu z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13, NSA stwierdził m.in., iż nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten uniemożliwia ten dostęp. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Zauważenia wymaga przy tym, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z dnia 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11). Sąd w całości podziela przytoczone powyżej rozważania i poglądy. Oceniając sytuację finansową Skarżącej na podstawie złożonych przez nią oświadczeń i dokumentów źródłowych Sąd doszedł do wniosku, że nie wykazała ona, iż spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd ponownie podkreśla, że racjonalny uczestnik obrotu gospodarczego powinien zabezpieczyć środki na ponoszenie wszelkich zobowiązań publicznoprawnych, w tym ponoszenie kosztów ewentualnych postępowań sądowych. Skarżąca wskazywała w toku niniejszego postępowania, że otrzymała od jej Prezesa Zarządu pożyczkę na kwotę łącznie 41.740 zł, którą przeznaczyła następnie na pokrycie kosztów związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, takich jak: wynajem biura wirtualnego, opłata za domenę internetową, koszty korespondencji czy wynagrodzenie biura rachunkowego. Jednakże jak już wskazano powyżej, koszty sądowe związane z wniesioną przez Skarżącą w niniejszej sprawie skargą są jednym z wydatków związanych z prowadzoną przez Skarżącą działalnością gospodarczą i winny być pokrywane przez nią na równi z innymi wydatkami w ramach posiadanych środków. Zdaniem Sądu, pokrywanie przez Skarżącą jedynie pozostałych wydatków związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, oznacza preferowanie przez nią wydatków innych, niż te związane z pokrywaniem kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Przy czym zauważyć należy również w tym miejscu, że z informacji przekazanych przez Skarżącą w jej wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż w samym 2016 roku otrzymała ona w formie pożyczki od jej Prezesa Zarządu kwotę łącznie 23.740 zł. Skarżąca winna być świadoma prowadzonego w tym samym czasie z jej udziałem postępowania podatkowego, które zakończyło się wydaniem w dniu [...] czerwca 2016r. zaskarżonej decyzji organu odwoławczego, w związku z czym mogła zaistnieć potrzeba skorzystania z przysługujących Skarżącej środków zaskarżenia na drodze postępowania sądowoadministracyjnego. Powyższe okoliczności w ocenie Sądu nie pozwalają uznać, że w przypadku Skarżącej została spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, o której mowa w przepisie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Sąd odnosząc się do zarzutów Skarżącej zawartych w jej sprzeciwie od orzeczenia referendarza sądowego zauważa również, że wskazywany w zaskarżonym orzeczeniu dorobek prawny w postaci poglądów zawartych w orzecznictwie sądów winien być uwzględniony przy wykładni przepisów określających przesłanki przyznania stronie prawa pomocy. Na to właśnie wskazuje referendarz sądowy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenie. Nie można zaś zgodzić się z zarzutami Skarżącej, iż referendarz sądowy rozpoznając jej wniosek o przyznanie prawa pomocy odwoływał się przy tym do jakiś nieznanych ustawie przesłanek, innych niż te określone w art. art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.