III SA/Wa 295/08

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 7 kwietnia 2008 r.. po rozpoznaniu wniosku B. Z., A. Z. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. Z., A. Z. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2008 r. Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 1999 r. p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie 1) Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, wnioskowane przez stronę, obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje wnioskowane zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2) W piśmie z 23 grudnia 2007 r. A. Z. i B. Z. – dalej jako skarżący - wnieśli o zwolnienie od kosztów sądowych. Zakres wniosku został powtórzony na urzędowym formularzu PPF z 4 marca 2008 r. i z 27 marca 2008 r. W uzasadnieniu wskazali, że maja na utrzymaniu córkę, studentkę, są w trudnej sytuacji materialnej, nie powinni ponosić kosztów nieprawidłowości działania aparatu administracji, ich środki utrzymania (wpierw wynagrodzenie, następnie – emerytura) są obciążone nakazem komorniczym (spłata zadłużenia jako żyrant). Wskazali, że posiadają samochód Fiat UNO z 1993 r., uzyskują wynagrodzenie za pracę w wysokości 3343,06 zł jedno z nich, drugie – emeryturę w wysokości 715 zł i wynagrodzenie 2889,66 zł. Skarżący, w wykonaniu wezwania referendarza sądowego, nadesłali PIT-2005, PIT-2006, dochody A. Z., wyciągi bankowe A. Z., wyciąg z jego karty kredytowej, terminarz spłat pożyczki, dochody B. Z. z różnych miejsc pracy, jej wyciąg z karty kredytowej, informację o zajęciu komorniczym poborów i emerytury, xero legitymacji studenckiej córki wraz ze zdjęciem. Ponadto skarżący ponownie wskazali, że ich dochody należy pomniejszyć o koszty komornicze, a pobory B. Z. wynikają z umowy terminowej – do końca sierpnia. 3) Zdaniem referendarza sądowego, mając na uwadze nadesłane dokumenty, należy uznać, ze skarżący rzetelnie udokumentowali sytuację, w której znajdują się. Z nadesłanych dokumentów można wywnioskować zarówno wielkość osiąganych przez skarżących przychodów i ich źródło, jak też oznaczyć wysokość obciążeń oraz uzyskać informację o poziomie życia na skutek analizy struktury wydatków i rodzaju dóbr, którymi dysponują. Mając to na uwadze, referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż sytuacja majątkowa skarżących nie uprawnia ich do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, choć badał także inne okoliczności, niż tylko te wskazane przez skarżących. W szczególności referendarz sądowy uznał, że dochody skarżących w wysokości 7440,66 zł nie należą do skrajnie niskich i zapewniają dla dwóch osób zachowanie poziomu godziwej egzystencji, nawet przy uwzględnieniu nieprzewidzianych wydatków – jak w tej sprawie wpisu w wysokości 400,- zł. Do wniosku tego prowadzi zestawienie kwoty 824,- bezwzględnie wolnej od obciążeń i wysokości zarobków obu współmałżonków, prowadzących wspólne gospodarstwo domowe i zobowiązanych do wzajemnej pomocy na mocy przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wniosek ten potwierdza porównanie wskazanej kwoty obciążeń na rzecz komornika sądowego w wysokości 300,- zł z wysokością wpisu sądowego w wysokości 400,- zł i z wysokością dochodów. Z treści formularza PPF, złożonego dwukrotnie, nie zostały wskazane przy tym przez skarżących żadne okoliczności, które uzasadniałyby ich wniosek, niż proste wskazanie wysokości dochodów i obciążeń. Ponadto skarżący nie wskazali na żadne wydatki, które mają pierwszeństwo zaspokojenia przed należnościami z tytułu kosztów sądowych, ani na obiektywną niemożność wygospodarowania środków finansowych na potrzeby postępowania finansowego. 4) Prawo do Sądu, związane z zasadą państwa prawnego, będące wypadkową poglądów polskiej doktryny i międzynarodowych standardów, jest sformułowane w art. 45 Konstytucji RP oraz w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz lub Konwencja i art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych jako wiążących normach prawa międzynarodowego, jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji RP i wtedy też kształtowało przyjęty sposób rozumienia tego przepisu (wyrok TK 8 kwietnia 1997 K 14/96). Podstawową formułę prawa do sądu zawiera artykuł 45 ust. 2 Konstytucji. Zasada podziału władz – na władzę wykonawczą, ustawodawczą, sądowniczą - wyrażona w art. 10 Konstytucji RP oznacza, że każda spośród wymienionych w tym artykule władz jest legitymowana do samodzielnego sprawowania powierzonych jej funkcji konstytucyjnych. Władza sądownicza tym różni się od pozostałych władz, że jest powołana do oceny prawidłowości stanowienia i stosowania przepisów obowiązujących w państwie, w tym także ratyfikowanych umów międzynarodowych – jak np. Konwencji Praw Człowieka - oraz do podejmowania w tym zakresie wiążących prawnie rozstrzygnięć. Skoro w świetle art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawo do sądu przysługuje "każdemu", to oznacza, iż prawo to w znaczeniu podmiotowym ma charakter powszechny, a zatem wyłączenie tego prawa mogłoby nastąpić jedynie na podstawie wyraźnego przepisu Konstytucji. Zdaniem referendarza sądowego, nie można w drodze wykładni przepisów prawa, także przepisów art. 243 § 1 i n. ustawy z 30 sierpnia 2002 r. o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wyłączyć, czy nawet ograniczać, prawa jednostki do sądu. Przeciwko ścieśniającej wykładni prawa do sądu wypowiadał się wielokrotnie Trybunał Konstytucyjny (przykładowo wyroki: z dnia 7 stycznia 1992r., K8/91, OTK 1992/1/5,z dnia 29 września 1993r., K 17/92, OTK 1992/2/33, z dnia 10 lipca 2000r., SK 12/99, OTK 2000/5/143). Konstytucja nie limituje "prawa sądu" - jak w przypadku innych praw i wolności obywatelskich - "granicami określonymi w ustawie", czyli jest to prawo, od którego odstępstwa może przewidywać tylko inny przepis Konstytucji, a nie ustawa. W demokratycznym państwie prawo do sądu powinno oznaczać nie tylko dostępność drogi sądowej, ale i możliwość ochrony tą drogą swoich praw ( wyrok TK sygn. P 39/06). Konstytucja nakłada na prawodawcę obowiązek utworzenia sprawnie funkcjonujących sądów i ustanowienia sprawiedliwej procedury sądowej oraz zakaz zamykania lub nadmiernego ograniczania dostępu do sądu. Dopuszcza jednocześnie pewne ograniczenia prawa do sądu, o ile, poza koniecznością spełnienia wymagań wyrażonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, nie prowadzą do zamknięcia sądowej drogi dochodzenia konstytucyjnych wolności i praw (wyrok TK sygn. SK 29/05).Wzmocnieniem ochrony prawa do Sądu jest art. 77 ust. 2 Konstytucji, zgodnie z którym ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Obowiązek strony skarżącej do uprawdopodobnienia swojej sytuacji finansowej i jej czynności podjęte w tym celu należy rozpatrywać z uwzględnieniem realizacji prawa strony do Sądu wynikającego tak z Konstytucji RP, jak też z aktów prawa międzynarodowego wiążących Polskę. Wynika z tego, że obowiązek realizacji wezwania Sądu nie powinien ani ograniczać, ani odwlekać w czasie dostępu strony do Sądu, ze względu na drobiazgową kontrolę stanu majątkowego skarżącej. Zważywszy na tożsamość dóbr chronionych w art. 6 EKPCz i w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a także zakres ochrony z art. 45 Konstytucji RP oraz obowiązek realizacji zasady równości (art. 32 Konstytucji) i zasady pewności prawa (art. 2 Konstytucji RP), wskazane jest uwzględnianie przez podmioty orzekające dorobku Trybunału w zakresie prawa do Sądu, także, jeżeli chodzi o sprawy, które nie mieszczą się w zakresie zwrotu sprawa cywilna z art. 6 Konwencji, jak sprawy podatkowe, niektóre budowlane, związane z deportacją. Celem Konwencji jest gwarancja praktycznych i skutecznych praw, a zarówno w postępowaniu cywilnym, jak i karnym kluczowe jest, by strony postępowania nie pozbawiać możliwości przedstawienia swojej sprawy sądowi (Steel i Morris p. Wielkiej Brytanii, nr 68416/01), zwłaszcza kiedy strona zwraca uwagę na to, że szczupłe środki finansowe nie pozwalają jej na skuteczną obronę swoich praw. Prawo do rzetelnego procesu zajmuje szczególne miejsce we współczesnym społeczeństwie demokratycznym (por Airey p. Irlandii, wyrok z 9 października 1979 r.). 5. W nadesłanych przez skarżących dokumentach referendarz sądowy doszukał się nadto wzmianki o kosztach utrzymania ponoszonych na rzecz córki – studentki. Do akt sprawy przy tym zostało przekazane ksero legitymacji studenckiej córki – J. D.Z.. Dokument został wystawiony przez Akademie Medyczną w W., a wynika z niego fakt pobierania przez córkę nauki na pierwszym roku studiów. Referendarz sądowy wskazuje, że – zgodnie z art. 87 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - krio - rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie. Na mocy art. 128 krio obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Za krewnych w linii prostej ustawa uważa zstępnych i wstępnych – czyli także rodziców, w tym wypadku skarżących. Obowiązek alimentacyjny ma charakter bezwzględny i wobec tego strony nie mogą znieść tego obowiązku, np. w formie zawarcia umowy. O ile sam obowiązek nie podlega kontroli dokonywanej przez strony, o tyle wysokość kwot alimentacyjnych może być ustalana przez sąd, przy czym osoba uprawniona do otrzymywania alimentów ma prawo dochodzić na drodze sądowej alimentów nawet wówczas, gdy pozwany płacił dotychczas alimenty dobrowolnie ( por. orzeczenie SN z dnia 3 kwietnia 1951 r., C 98/51, OSN 1952, poz. 38; z dnia 17 stycznia 1956 r., C 2943/52, NP 1953, nr 7, s. 30 i z dnia 9 stycznia 1953 r., I CZ 192/55, NP 1957, nr 6, s. 123). Jak zauważył Sąd Najwyższy w uchwale Pełnego Składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r. (M.P. z 1988 r. Nr 6, poz. 60) "rodzaj i rozmiar usprawiedliwionych potrzeb jest uzależniony od cech osoby uprawnionej oraz od splotu okoliczności natury społecznej i gospodarczej, w których osoba uprawniona się znajduje. (... ) zakres obowiązku alimentacyjnego wyznaczać będą poszczególne sytuacje uprawnionego i zobowiązanego, konkretne warunki społeczno-ekonomiczne oraz cele i funkcje obowiązku alimentacyjnego. Dopiero na tym tle będzie można określić potrzeby życiowe - materialne i intelektualne uprawnionego". Przy czym z art. 96 krio wynika obowiązek troski o rozwój fizyczny i duchowy dziecka. Przy ocenie, które z potrzeb uprawnionego powinny być uznane za potrzeby usprawiedliwione, należy z jednej strony brać pod uwagę możliwości zobowiązanego, z drugiej zaś zakres i rodzaj potrzeb. Referendarz sądowy ma na uwadze fakt, że rodzice nie mogą uchylić się od obowiązku alimentacyjnego na tej podstawie, że wykonywanie tego obowiązku stanowiłoby dla nich nadmierny ciężar, lecz są zobowiązani podzielić się z dzieckiem nawet najmniejszymi dochodami, a nawet, gdy sytuacja dziecka tego wymaga, rodzice mają obowiązek wyzbywania się posiadanego majątku bądź jego niektórych składników, aby w ten sposób podołać ciążącemu na nich obowiązkowi alimentacyjnemu orzeczenie SN z dnia 4 czerwca 1963 r., III CR 70/63, OSN 1964, orzeczenie SN z dnia 10 października 1950 r., C 300/50. Nadto obowiązek ten nie jest związany ze stopniem wykształcenia dziecka – w tym sensie, że nie ustaje z chwilą osiągnięcia przez niego stopnia podstawowego, średniego lub pobierania wyższego wykształcenia (orzeczenie SN z dn. 14 grudnia 1977 r., OSPiKA 1977, poz. 196, ust. XII uchw. Pełnego składu Izby Cywilnej SN z dn. 9 czerwca 1976 r., OSN 1976, poz. 184, teza IV wytycznych SN z dn. 16 grudnia 1987 r.). Ze względu na to, że uzyskanie pełnoletniości nie zmienia sytuacji prawnej dziecka w zakresie alimentów, jeżeli dziecko pobiera naukę w szkole lub na uczelni i czas na nią przeznaczony wykorzystuje rzeczywiście na zdobywanie kwalifikacji zawodowych (orzeczenie SN z dnia 8 sierpnia 1980 r., III CRN 144/80, OSP 1981), to w ocenie referendarza sądowego, okoliczność ta może mieć wpływ na stopień zdolności płatniczej skarżących i możliwości ponoszenia przez nich ciężarów sądowych. Miesięczne koszty utrzymania studenta zależne są od wielu czynników, toteż ich jednoznaczne określenie jest trudne. Szacunkowo średnie koszty utrzymania studenta, przyjmując za podstawę ich ustalenia wydatki na zakwaterowanie w domu studenta, wyżywienie w stołówce akademickiej, produkty żywnościowe, dojazdy z/do domu studenta oraz średnie wydatki na zaspokojenie najskromniejszych choćby, potrzeb kulturalnych należy oznaczyć na – co najmniej – kwotę około 900-950 zł (http://www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid=2049). Do tego dochodzą koszty pomocy naukowych, jak podręczników (koszt jednego – co najmniej 100,- zł, por. www.ects.uw.edu.pl/ogolne.php?SID=5f6dumvpeem8cuj38cgeccqni2), koszty kursów językowych (od 550,- zł do ok. 3500,- zł). Należy zauważyć, że ze względu na program nauczania, dostępny na stronach internetowych uczelni medycznych, a także ze względu na stopień trudności studiów, czego pośrednim wyrazem liczba chętnych na jedno miejsce i konkurencja z tym związana (w 2006 r.: Poznań - 21 os na 1 miejsce, Wrocław - 11 os / 1 miejsce), ograniczonym wydaje się możliwość podjęcia przez osobę pozostająca na utrzymaniu dodatkowych zajęć zarobkowych i odciążenia skarżących od obowiązku jej utrzymywania. Warto przy tym zauważyć, że pojęcie wykształcenia nie jest tożsame z wychowaniem, a dobro dziecka związane z jego prawem do wykształcenia należy uznać za wyższe dobro niż prawo rodziców do pokierowania jego losem, które to prawo nie ma charakteru bezwzględnego. W tej sytuacji należy rozważyć, czy odmowa skarżącym prawa pomocy mogłaby być niedopuszczalna z tego powodu, że nałożenie na nich obowiązku partycypowania w kosztach sądowych, w jakiejkolwiek wysokości, byłaby przyczyną niemożności należytego wykonywania obowiązków związanych z władzą rodzicielska, o których mowa w art. 96 i 128 i n. kodeksu rodzinnego i opiekuńczego lub też uniemożliwiałoby jej prowadzenie sporu sądowego – ze względu na groźbę spowodowania uszczerbku dla utrzymania dla siebie i rodziny. Referendarz sądowy zwraca przy tym uwagę, że zgodnie z art. 70 Konstytucji RP każdy ma prawo do nauki, a rodzice są zobowiązani zabezpieczyć uzasadnione wydatki dziecka w tym względzie. Prawo to Konstytucja poręcza każdemu, a więc i osobom dorosłym, jeśli chcą zdobywać wiedzę czy podnosić swe kwalifikacje. W celu ułatwienia dostępu do szkół, który powinien być powszechny i równy, Państwo winno stwarzać warunki udzielania pomocy finansowej uczniom i studentom. Z tego powodu niewskazany byłby taki sposób wykładni przepisów o prawie pomocy, który, poprzez nałożenie daleko idących limitacji w prawie do Sądu, ograniczałby sposób realizacji innych wartości zapisanych w Konstytucji. W ocenie referendarza sądowego błędne byłoby takie orzeczenie, które nakazywałoby skarżącym dokonanie wyboru, którą wartość zamierzają chronić: swoje prawo do Sądu, czy też realizować obowiązki wynikające z władzy rodzicielskiej i alimentacji. W analizowanej sprawie jednakże obowiązek comiesięcznego ponoszenia nakładów przez skarżących na naukę córki nie pozbawia skarżących możliwości wygospodarowania środków na prowadzenie sporu sądowego, także w wysokości wymagalnego wpisu. Należy przy tym wskazać, że z nadesłanych wyciągów z rachunków bankowych wynika zrównoważona gospodarka finansowa, którą prowadzą skarżący. Także na wyciągu z karty kredytowej widnieje niewykorzystany limit zadłużenia, w wysokości odpowiadającej – mniej więcej – kwocie wpisu sądowego, czyli jedynemu kosztowi sądowemu. Skarżący dysponują przy tym niezależnymi, comiesięcznymi źródłami dochodów, którymi mogą gospodarować w najkorzystniejszy dla nich sposób. Z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami z tytułu wpisu nie korzystają ani należności wobec telefonii cyfrowej wynikające z zestawień wydatków, ani inne wskazane zobowiązania. Dokonanej oceny nie zmienia obowiązek dokonywania spłaty pożyczki w średniej wysokości miesięcznej – ok. 800,- zł, ponieważ harmonogram spłaty nie powoduje – w ocenie referendarza sądowego niemożności wygospodarowania 400,- zł wymagalnych kosztów sądowych, niezależnie od tego, ze harmonogram spłat można negocjować z bankiem, tak, by był najkorzystniejszy dla strony. 6) Z tego powodu, w ocenie referendarza sądowego, jeżeli nie zachodzi konieczność wyboru pomiędzy zaspokojeniem należności wynikających z prowadzenia procesu sądowego a należytym wykonywaniem obowiązku alimentacyjnego, ani zaspokojeniem niezbędnych potrzeb życiowych, to obowiązkiem referendarza sądowego jest podjęcie - w zakresie przyznanych mu kompetencji do rozstrzygania o prawie pomocy - takiej decyzji, która zabezpieczy interes strony zagwarantowany prawem do Sądu i uwzględni postulat zastosowania w sprawie zasad racjonalnego myślenia i doświadczenia życiowego. W analizowanej sprawie, kwota ponad 1500,- zł przypadająca na osobę w rodzinie, przy wskazanej przez skarżących strukturze wydatków, umożliwia zabezpieczenie kosztów postępowania w sprawie. Referendarz sądowy nie doszukał się w wyniku przyjętego rozstrzygnięcia naruszeń realizacji konstytucyjnych praw strony, jak też obiektywnej niemożliwości spełnienia świadczeń, co skarżący mogą kwestionować w drodze sprzeciwu, także przy uwzględnieniu argumentacji przedstawionej powyżej i innego, – niż przyjęte przez referendarza – równie możliwego ujęcia niezbędnych kosztów życiowych. Z tego powodu obowiązek zapłaty wpisu nie będzie w sprawie przyczyną ani pozbawienia skarżących minimum egzystencji, ani pozbawienia minimum socjalnego, stąd rozstrzygnięcie o "prawie ubogiego". Referendarz sądowy zwraca skarżącym uwagę na to, że dokonana analiza sytuacji finansowej i możliwości uczestniczenia w kosztach postępowania jest subiektywną oceną urzędnika, zatem, jeżeli istnieją w sprawie okoliczności nieuwzględnione lub pominięte albo nieprzedstawione jeszcze przez stronę, skarżący mogą te okoliczności wskazać i zakwestionować skutecznie rozstrzygnięcie. Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.