III SA/Wa 55/15

Dnia 10 czerwca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: , Przewodnicząca Sędzia WSA Elżbieta Olechniewicz, po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za lipiec, sierpień, wrzesień 2013 r. postanawia: 1. przyznać A. M. prawo pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie z wpisu sądowego od skargi powyżej kwoty 500 zł; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie A.M. (zwana dalej "Skarżącą") wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazała, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Skarżąca nie posiada środków na poniesienie kosztów postępowania sądowego, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Nie bez znaczenia jest, że wpis od skargi w sprawie wynosi niemal 90.000 zł. Prowadzona przez Skarżącą działalność gospodarcza została zawieszona, bowiem nie było możliwości jej dalszego prowadzenia wobec działań egzekucyjnych i zabezpieczających podjętych przez organy skarbowe. W zasadzie cały majątek skarżącej został zajęty w związku z decyzjami organów podatkowych. Dokonane zabezpieczenia i brak środków finansowych zmusił skarżącą do zwolnienia pracowników, z uwagi na brak środków na wypłatę wynagrodzeń. Za 2014 r. działalność skarżącej wygenerowała stratę w wysokości 82.564,66 zł. W chwili obecnej skarżąca wraz z mężem i dwójką małoletnich dzieci utrzymuje się z wolnych od zajęć wynagrodzeń w łącznej kwocie ok. 2.400 zł oraz renty w kwocie ok. 400 zł. Łącznie dochody skarżącej i jej męża są na poziomie 2.800 – 3.000 zł. Do wniosku Skarżąca załączyła zajęcia egzekucyjne i tytuły wykonawcze, potwierdzenia sald rachunków bankowych, rozliczenia roczne PIT- 36L, PIT- 37 za 2014 r. Z uwagi na fakt, że oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłane dokumenty, okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, na podstawie art. 255 w zw. z art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej – "P.p.s.a."), skarżąca została wezwana do: nadesłania zeznań podatkowych męża skarżącej za 2014 r. oraz wyciągów z jego rachunków bankowych za ostatnie 3 miesiące (mimo rozdzielności majątkowej), udokumentowania wysokości aktualnych dochodów uzyskiwanych przez skarżącą i jej męża ze stosunku pracy (zaświadczenie o dochodach za ostatnie 3 miesiące) oraz innych źródeł, udokumentowania okoliczności związanej z zawieszeniem prowadzenia działalności gospodarczej, nadesłania bilansu oraz rachunku zysków i strat za 2014 r., wskazania łącznej kwoty zadłużenia skarżącej (dokonanych zajęć), wskazania i udokumentowania wysokości dochodów uzyskiwanych z udziałów w spółkach i podmiotach gospodarczych, wskazania wysokości miesięcznych wydatków składających się na bieżące utrzymanie skarżącej i jej rodziny (wydatki na utrzymanie domu, media, wyżywienie, wynagrodzenie pełnomocnika) oraz źródeł ich finansowania, tj. przedstawienia zestawienia miesięcznych dochodów i wydatków rodziny. W odpowiedzi skarżąca nadesłała żądane dokumenty oraz złożyła wyjaśnienia. Wskazała, że prowadzona przez nią działalność gospodarcza nie została formalnie zawieszona, ale w zasadzie nie jest prowadzona, z uwagi na zajęcie wszystkich rachunków bankowych. Działalność nie jest zatem wykonywania, ale na skutek prowadzonych kontroli i postępowań podatkowych nie może być w sposób formalny zlikwidowana lub zamknięta. Za 2013 r. firma skarżącej uzyskała dochód, przy czym toczy się egzekucja podatku, który nie został w całości uiszczony. Za 2014 r. działalność przyniosła straty. Skarżąca, ani jej mąż nie pobierają żadnych dywidend, ani wypłat z zysków z tytułu uczestnictwa w podmiotach gospodarczych, z uwagi na dokonanie na nich zajęć egzekucyjnych. Skarżąca wyjaśniła również, że oprócz zajęć związanych z niniejszą sprawą na kwotę ponad 11 mln zł, prowadzone są egzekucje innych należności publicznoprawnych: VAT za styczeń 2014 r. ok. 212.218 zł, VAT za czerwiec 2014 r. ok. 51.833 zł, VAT za lipiec 2014r. ok. 10.395 zł, VAT za października 2014 r. ok. 10.395 zł. Wynagrodzenie pełnomocnika Skarżącej w całym 2013 r. wyniosło 12.000 zł, w całym 2014 r. 9.000 zł, a w 2015 r. nie było wypłat wynagrodzeń. Strony uzgodniły również częściowo wynagrodzenie na zasadzie succes fee. Miesięczne koszty utrzymania Skarżącej i jej rodziny to kwota ok. 3.000 zł, przy czym z tego na dzieci wydawane jest 1.400 zł, zaś wydatki Skarżącej i jej męża wynoszą ok. 1.600 zł. Skarżąca przedstawiła zestawienie poszczególnych wydatków w tabeli. Postanowieniem z 8 kwietnia 2015 r. referendarz sądowy przyznał Skarżącej prawo pomocy poprzez zwolnienie od wpisu od skargi ponad kwotę 500 zł i odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W ustawowym terminie Skarżąca złożyła sprzeciw na powyższe postanowienie. Powtórzyła w nim w dużej mierze argumenty wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy i wyjaśniła, że nie jest w stanie ponieść ciężaru prowadzenia postępowania ze względów ekonomicznych. Jej sytuacja majątkowa uniemożliwia zgromadzenie środków na potrzeby postępowania sądowego, bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla podmiotów znajdujących się w jej gospodarstwie domowym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 z późn. zm.), - dalej "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, jeżeli nie został on odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skuteczne wniesienie sprzeciwu spowodowało zatem usunięcie z obrotu prawnego postanowienia referendarza sądowego z 8 kwietnia 2015 r. Pod względem skutków prawnych jest ono traktowane jako nieistniejące. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych przyznanie prawa pomocy następuje, w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny ( pkt. 2 cyt. wyżej przepisu). W świetle tego artykułu szczególnie istotne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie rzeczywistej kondycji finansowej strony (por. postanowienie NSA z 12 czerwca 2007 r., II FZ 214/07, niepubl.). W tym celu strona zobligowana jest przedstawić Sądowi nie tylko subiektywny opis zaistniałych faktów, ale przede wszystkim obiektywne dowody na ich potwierdzenie. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że wnoszenie opłat sądowych jest zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia stanowi odstępstwo od niej. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona – ze względu na swój stan majątkowy – nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Mimo to ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Skarżąca, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny przedstawiając, niezbędną dokumentację źródłową oraz składając stosowne oświadczenia. Mając na uwadze powołane regulacje prawne, przedstawioną sytuację majątkową Skarżącej, okoliczności sprawy a także kwotę należnego w sprawie wpisu sądowego w wysokości 87.334 zł Sąd przyjął, iż Skarżąca spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym tj. w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego powyżej 500 zł. Z oświadczeń złożonych przez Skarżącą wynika, że jej wszystkie rachunki bankowe są zajęte. Prowadzona jest egzekucja na kwotę ponad 11 mln zł. Rodzina Skarżącej utrzymuje się jedynie z niepodlegających zajęciu wynagrodzeń i renty w łącznej wysokości ok. 3.000 zł. Przedstawiając miesięczne zestawienie wydatków czteroosobowej rodziny Skarżąca wyliczyła je na kwotę 3.000 zł (w tym: jedzenie 900 zł, środki czystości 120 zł, opłaty mieszkaniowe 510 zł, intrernet, TV, telefony 140 zł, odzież 500 zł, zajęcia sportowe 80 zł, środki komunikacji, transport 300 zł, wydatki szkolne 150 zł, wydatki dzieci: kino, teatr 100 zł, lekarz, stomatolog, leki 100 zł). Tym samym, przedstawione przez Skarżącą wydatki pochłaniają całość uzyskiwanych dochodów. Jednocześnie wskazać należy, że Skarżąca co prawda aktualnie nie prowadzi działalności gospodarczej, jednak nie jest ona formalnie zawieszona lub zlikwidowana. Co za tym idzie Skarżąca nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca. W takiej sytuacji, z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, ma obowiązek podejmować wszelkie niezbędne działania w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. Jeśli z takiej aktywności zrezygnowała, w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje konkretnych starań ukierunkowanych na ich uzyskiwanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą Skarżącej, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Oczywiście taka aktywność należy do decyzji samej Skarżącej, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeśli pozostaje ona bierna, to nie może następnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy i traktowania jej w sposób uprzywilejowany. Wyjaśnić należy, iż każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel (por. postanowienie z 17 grudnia 2014 r I FZ 459/14, CBOSA). Jak wskazywał NSA w postanowieniu z dnia 21 marca 2006 r., sygn. akt II FZ 196/06, obowiązkiem podmiotu, nawet prowadzącego działalność gospodarczą nieobarczoną nadzwyczajnym ryzykiem sporu, jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na koszty sądowe. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Z kolei w postanowieniu z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13 NSA stwierdził m.in., iż nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Sąd w całości podziela powyżej przytoczone rozważania. Przedsiębiorca bowiem w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Podkreślenia wymaga również fakt, że w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotne zatem jest to, że Skarżąca chociażby w 2014 r. (co wynika z nadesłanego zeznania PIT-36L) uzyskiwała przychody z działalności gospodarczej i że przychody te kształtowały się na bardzo wysokim poziomie (6.422.708,07 zł). W ocenie Sądu, sytuacja finansowa Skarżącej jest niewątpliwie ciężka, jednak ograniczając wydatki do niezbędnego minimum, jest Ona w stanie partycypować w kosztach wszczętego postępowania, uiszczając w niniejszej sprawie wpis w wysokości 500 zł. Mając na względzie powyższą argumentację oraz treść art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.