III SA/Wa 57/15

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Anna Zaorska po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. O. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi K. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2007 r. postanawia - odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie - We wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF skarżący – K.O. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że nie jest w stanie dokonać nawet symbolicznej wpłaty tytułem wpisu sądowego. Z kolei obowiązek jego uiszczenia uniemożliwi mu dochodzenie swoich prawa na drodze sądowej. Z oświadczeń skarżącego wynika, że prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe tylko z żoną. Do swojego majątku skarżący zaliczył udział we współwłasności nieruchomości (dom) w wysokości 25%, prawa do ubiegania się o udział w spadku (nieruchomość rolna) w postaci udziału 430/4400 z 1 ha. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych oszczędności. Nie uzyskuje żadnych dochodów. Żona skarżącego prowadzi jednoosobową działalności gospodarczą, z której nie osiąga zysków. Z uwagi na fakt, iż oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, na podstawie art. 255 w zw. z art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 20012 r., poz. 270 ze zm., dalej – P.p.s.a.), referendarz sądowy wezwał skarżącego do nadesłania dokumentów i złożenia wyjaśnień odnośnie jego sytuacji majątkowej tj.: nadesłania zeznań podatkowych skarżącego oraz jego żony za 2013 r. i 2014 r., wskazania i udokumentowania wysokości dochodów uzyskanych przez skarżącego i jego żonę w 2014 r. (ze wszystkich źródeł), wskazania i udokumentowania wysokości aktualnych dochodów skarżącego i jego żony (dochody ze stosunku pracy, otrzymywanie zasiłki, inne świadczenia, udokumentowanie wysokości miesięcznych przychodów oraz kosztów ich uzyskania z działalności prowadzonej przez żonę skarżącego, np. kopia z podatkowej księgi przychodów i rozchodów za ostatnie trzy miesiące, ewentualnie – kopie z ewidencji sprzedaży i zakupów VAT), nadesłania zaświadczenia o posiadaniu przez skarżącego statusu osoby bezrobotnej i ewentualnym pobieraniu zasiłków, w przypadku braku statusu osoby bezrobotnej – wyjaśnienie takiego stanu rzeczy, nadesłania wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych skarżącego oraz jego żony za ostatnie trzy miesiące, wskazania wysokości miesięcznych wydatków składających się na bieżące utrzymanie skarżącego i jego żony oraz źródeł ich finansowania, tj. przedstawienia zestawienia miesięcznych dochodów i wydatków rodziny. W odpowiedzi skarżący nadesłał swój PIT-11 za 2013 r., PIT-28 za 2013 i 2014 r. swojej żony, wydruki elektronicznego zestawienia operacji na rachunkach bankowych skarżącego i jego żony, kopię aktu notarialnego z 2010 r., którym małżonkowie wyłączyli istniejącą między nimi ustawową wspólność majątkową. Dodatkowo skarżący wyjaśnił, że ani w 2014 r., ani aktualnie, nie uzyskuje żadnych dochodów. Nie ma statusu osoby bezrobotnej, bowiem status ten mu nie przysługuje. W utrzymaniu korzysta z pomocy osób bliskich i pomoc ta dotyczy tylko jedzenia. Skarżący wskazał również, że z żoną pozostaje w rozdzielności majątkowej, tym samym nie jest upoważniony bardziej szczegółowo odnosić się do jej sytuacji finansowej. Niemniej jednak skarżący oświadczył, że jego żona nie dysponuje środkami, aby pokryć koszty sądowe w sprawie. Żona skarżącego ma własne problemy finansowe, a prowadzoną przez nią działalność nie przynosi zysków. Skarżący wskazał również, że zależy mu na zwolnieniu od kosztów sądowych, ustanowienie pełnomocnika pozostawiając do uznania Sądu. Mając na względzie powyższe zważono, co następuje: Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji osobom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej im poniesienie kosztów z tym związanych. Instytucja ta stanowi wyjątek od generalnej zasady, zgodnie z którą strona ponosi koszty sądowe, czy też koszt wynagrodzenia jej pełnomocnika. Wskazać przy tym należy, że przyznanie prawa pomocy powoduje, że koszty związane z postępowaniem ponosi za skarżącego Skarb Państwa. W tej sytuacji, możliwość przyznania prawa pomocy uzależniona jest od szczególnie rozważnej oceny, wykazanej w treści wniosku sytuacji materialnej wnioskodawcy, tak aby jednoznacznie wynikał z niej brak środków na poniesienie kosztów postępowania. W rozpoznawanej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata tj. w zakresie całkowitym. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wnioskodawca wykaże (podkreślenie własne), iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W związku z tym, to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że sytuacja finansowa, w której się znajduje uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy. Skarżący, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, powinien zatem udowodnić istnienie wspomnianego faktu, przedstawiając, także na wezwanie, niezbędną dokumentację źródłową oraz składając stosowne oświadczenia. W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że powyższa przesłanka została spełniona, wykonując wezwanie w sposób wybiórczy i niewyczerpujący. Przede wszystkim skarżący nie wskazał jakim łącznie dochodem dysponują wraz żoną na miesięczne utrzymanie. Skarżący poprzestał na stwierdzeniu, że on nie uzyskuje żadnych dochodów, a jego żona nie osiąga zysków z działalności gospodarczej. Skarżący wskazał również, że otrzymuje pomoc w formie żywności od rodziny. Z nadesłanych wydruków z rachunków bankowych wynika, że ani skarżący, ani i jego – prowadząca działalność gospodarczą – żona w okresie od 12 listopada 2014 r. do 12 lutego 2015 r. nie dokonywali żadnych operacji na rachunkach bankowych. Z kolei z zeznania podatkowego PIT-28 za 2014 r. żony skarżącego wynika, że za ten roku uzyskała ona przychodów z działalności prowadzonej na własne nazwisko w wysokości 1.411 zł. Innych źródeł utrzymania swoich, ani swojej żony skarżący nie wskazał. Nie wiadomo więc z jakich środków pokrywają oni wydatki związane z utrzymaniem mieszkania, w tym opłatami za media, wydatki na środki czystości, odzież, leczenie i inne. Podkreślić należy, że ocena, czy skarżący jest w stanie, a jeśli tak to w jakiej części, partycypować w kosztach wszczętego postępowania, wymaga posiadania rzetelnych i przekonywujących informacji o źródłach jego utrzymania oraz ponoszonych wydatkach. Podobne informacje powinny być udzielone również w odniesieniu do osób, z którymi skarżącym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Tym samym, zgodnie z wezwaniem, skarżący obowiązany był rzetelnie przedstawić i udokumentować sytuację finansową żony. Podkreślić należy, że podczas rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie można pominąć sytuacji majątkowej osób trzecich pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Jest tak nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach muszą być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 maja 2006 r., sygn. akt I OZ 657/06, LEX nr 181557). Skoro bowiem skarżący pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami, to wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, czasami wręcz przesądzając o tym, czy może on ponieść koszty postępowania, czy też nie. Podobne stanowisko zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 14 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 553/11 wskazując, że w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 P.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy, gdyż należy mieć na względzie, że oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść jego sytuację majątkową do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Powyższej oceny nie zmienia okoliczność rozdzielności majątkowej między małżonkami. Jak bowiem wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 28 marca 2013 r. (I FZ 62/13) przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego. Stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788; dalej: "k.r.o."), małżonkowie są zobowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Inaczej mówiąc rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego, a ponadto nie uzasadnia odmowy udzielenia informacji na temat sytuacji majątkowej drugiego małżonka. W sytuacji, w której wnioskodawca nie przedstawia wszystkich okoliczności dotyczących jego sytuacji życiowej i majątkowej, bądź też przedstawia niepełne lub niejasne dane – co miało miejsce w niniejszej sprawie – to powinien liczyć się z tym, że referendarz sądowy nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy. Przyznanie tego prawa jest bowiem uzależnione od przeprowadzenia rzetelnej analizy zdolności finansowej wnioskodawcy, a ta jest możliwa jedynie na podstawie wysokość rzeczywiście uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków. Jak się podkreśla w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05) stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których poniesienia zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Referendarz sądowy poddaje w wątpliwość wiarygodność składanych przez skarżącego oświadczeń i stwierdza, że na ich podstawie rzetelna analiza jego zdolności płatniczych nie jest możliwa. W konsekwencji niemożliwe jest też ustalenie czy sytuacja, w której się znajduje wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Należy zwrócić uwagę, że zadaniem referendarza sądowego jest ocena złożonego przez skarżącego oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, nie należy natomiast do jego zadań prowadzenie dochodzenia co do faktycznego stanu majątkowego wnioskodawcy. W konsekwencji, decydując o przyznaniu prawa pomocy nie można bazować na oświadczeniach strony, których wiarygodność budzi wątpliwości i których to wątpliwości strona nie usunęła. Jak już było wyżej podnoszone, instytucja "prawa pomocy" stanowi odstępstwo od wynikającej z art. 199 P.p.s.a., zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego. Jest to zatem swoista forma dotowania strony przez Państwo, poprzez zapewnienie jej bezpłatnego udziału w tym postępowaniu. Stąd też – jak również z uwagi na nieostre kryteria sformułowane w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. – szczególnie istotne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie rzeczywistej (podkreślenie własne) kondycji finansowej strony (por. postanowienie NSA z 12 czerwca 2007 r., II FZ 214/07, niepubl.). Skoro przedstawiony przez skarżącego opis tej kondycji budzi w niniejszej sprawie wątpliwości, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.