III SA/Wa 960/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie – Anna Zaorska po rozpoznaniu w dniu 14 czerwca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J.J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego w sprawie ze skargi J.J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych postanawia - odmówić przyznania prawa pomocy - Skarżący – J.J. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego, który w sprawie wynosi 559 zł. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że uiszczenie wpisu sądowego narazi jego rodzinę na utratę płynności finansowej i problemy finansowe. Będzie to miało wpływ na pogorszenie i tak już bardzo niskiego standardu życia jego rodziny. Z oświadczeń skarżącego wynika, że prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z p. M.W., jej synem (ur. w 1999 r.), oraz dwiema małoletnimi córkami. Do swojego majątku zaliczył dom (współwłasność 50% - 130 m², w kredycie hipotecznym ok. 250.000 zł), lokal usługowy (współwłasność 50% - 150 m², w kredycie hipotecznym ok. 250.000 zł). Pani M.W. posiada samochód osobowy wartości ok. 25.000 zł. Skarżący oświadczył, że jego miesięczny dochody z tytułu umowy o pracę i prac dorywczych wynoszą pomiędzy 2.000 zł a 5.000 zł netto. Z kolei dochód p. M.W. to 2.500 zł z tytułu alimentów. Z kolei zobowiązania i stałe wydatki to: kredyt hipoteczny ok. 3.000 zł, kredyt hipoteczny ok. 1.000 zł, alimenty 1.000 zł, media 1.5000 zł. Z uwagi na fakt, że oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, na podstawie art. 255 w zw. z art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej – "P.p.s.a."), wezwano skarżącego do: nadesłania kopii zeznań podatkowych skarżącego oraz osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe za 2016 r., udokumentowania wysokości dochodów uzyskiwanych przez skarżącego (zaświadczenie za ostatnie 3 miesiące), wskazania charakteru i wysokości dochodu uzyskiwanego z prac dorywczych, wyjaśnienia, czy posiadany lokal usługowy stanowi dla skarżącego źródło dochodów, udokumentowania sytuacji finansowej p. M.W., poprzez nadesłanie zaświadczenia o jej dochodach (otrzymywanych świadczeniach, zasiłkach) lub ewentualnie zaświadczenia o posiadaniu przez nią statusu osoby bezrobotnej, nadesłania wyciągów z rachunków bankowych skarżącego oraz osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe za ostatnie trzy miesiące, przedstawienia miesięcznych niezbędnych wydatków rodziny skarżącego (w tym na wyżywienie, utrzymanie domu, opłaty za media, alimenty, kształcenie dzieci, leczenie, kredyty i pożyczki i inne niezbędne) wraz ze wskazaniem źródła pokrycia tych wydatków (zestawienie miesięcznych dochodów i wydatków). W odpowiedzi na wezwanie skarżący wyjaśnił, że z uwagi na brak formalnej definicji "wspólnego gospodarstwa domowego" nie wie czy takowe prowadzi. Niemniej jednak, w dużej mierze utrzymuje osoby wskazane we wniosku. Skarżący wskazał również, że nie posiada jeszcze zeznania podatkowego za 2016 r. Oświadczył natomiast, że jego podatek z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wyniósł ok. 7.000 zł, co oznacza, że dochód brutto wyniósł ok. 43.000 – 44.000 zł. Pani M.W. nie osiągnęła dochodów w 2016 r. i nie jest obowiązana do złożenia zeznania. Odnośnie prac dorywczych skarżący wyjaśnił, że prace te związane są z naprawą i konserwacją sprzętu komputerowego, nauką i doszkalaniem z zakresu informatyki, naprawą sprzętu AGD oraz mebli. Średni dochód z tego tytułu, za ostatnie 3 miesiące, wyniósł ok. 3.600 zł miesięcznie. Skarżący wyjaśnił ponadto, że lokal usługowy, którego jest współwłaścicielem nie przynosi dochodów, z uwagi na konflikt z drugim współwłaścicielem. Skarżący wskazał, że średnie miesięczne wydatki gospodarstwa domowego to: 1.000 – 1.500 zł media, 1.000 – 2.000 zł wyżywienie, środki czystości, 2.800 zł kredyt hipoteczny, 900 – 1.000 zł debety na rachunkach bankowych (łącznie 6.000 – 7.500 zł). Z kolei średnie miesięczne dochody gospodarstwa domowego to: ok. 2.000 zł świadczenia socjalne (500+, fundusz alimentacyjny, inne), 420 zł wynagrodzenie za pracę skarżącego, 3.000 – 5.000 zł dochód z tytułu prac dorywczych (łącznie 5.500 – 7.500 zł). Do pisma skarżący załączył: listę płac za ostatnie 3 miesiące, zaświadczenie o statusie osoby bezrobotnej p. M. W., wyciągi z rachunków bankowych. Ponieważ oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, oraz nadesłane dokumenty, w dalszym ciągu okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego wezwano skarżącego do: nadesłania zeznań podatkowych skarżącego za 2016 r., nadesłania zeznania podatkowego P. Sp. z o.o., w której skarżący jest prezesem zarządu oraz wyjaśniania, czy wypłacono wspólnikom dywidendy za 2016 r., nadesłania wyciągu z rachunku bankowego, na który wpływa wynagrodzenie za pracę skarżącego oraz z którego spłacany jest kredyt hipoteczny na deklarowaną przez skarżącego kwotę 2.800 zł (z nadesłanych wyciągów wynika jedynie spłata kredytu w wysokości ok. 1.300 zł w [...] Banku). Wezwano również skarżącego do wyjaśnienia z jakiego tytułu na rachunek bankowy p. W. wpływają niezidentyfikowane wpłaty własne. Ponownie wezwano również skarżącego do czytelnego zestawienia miesięcznych dochodów i niezbędnych wydatków rodziny skarżącego, z uwzględnieniem po stronie dochodów: wynagrodzenia za pracę, przychodów z działalności gospodarczej, prac dorywczych, zasiłków, alimentów i innych; po stronie wydatków: wyżywienia, utrzymania domu, opłaty za media, kredytów i pożyczek innych niezbędnych. W odpowiedzi skarżący podniósł, że żądane od niego informacje dotyczą osób i podmiotów, które nie są związane z przedmiotowym postępowaniem. Wskazał ponadto, że Sąd powinien we własnym zakresie wystąpić do urzędu skarbowego o jego zeznanie podatkowe za 2016 r. Podniósł, że nie jest uprawniony do podawania żadnych informacji dotyczących spółki P., ponieważ jest tylko jej pracownikiem. Skarżący wskazał, że nie posiada rachunku bankowego. Wynagrodzenie pobiera w formie gotówki. Wniósł również o podanie podstawy prawnej żądanych dokumentów i informacji. Mając na względzie powyższe zważono, co następuje: Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji osobom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej im poniesienie kosztów z tym związanych. W rozpoznawanej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego tj. w zakresie częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z tym, to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że sytuacja finansowa, w której się znajduje uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy. Skarżący zdaje się tej okoliczności nie rozumieć, o czym świadczy chociażby bezpodstawne przerzucanie na Sąd obowiązku uzyskania jego zeznania podatkowego. Jak wskazuje się chociażby w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. postanowienie z 31 maja 2016 r., sygn. akt II FZ 228/16) nie ma wątpliwości, co do tego, że zwrot "gdy wykaże" przenosi ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowego na stronę, która chce skorzystać z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. W myśl art. 255 P.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Nałożenie na stronę powyższych obowiązków wynika z faktu, że instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od ogólnej zasady postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na skutek przyznania stronie prawa pomocy dochodzi do obciążenia tymi kosztami budżetu państwa, a więc pośrednio wszystkich podatników. Co równie istotne, wnioskodawca obowiązany jest wykazać nie tylko swoją sytuację finansową, ale również sytuację finansową i majątkową osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Sytuacja finansowa wnioskującego o prawo pomocy, jest bowiem istotnie uzależniona od sytuacji jego domowników, zaś w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 P.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 4 grudnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1738/14). Należy podkreślić, że rozpoznając wniosek w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy bada się całokształt sytuacji życiowej w jakiej znajduje się strona. Na całokształt sytuacji materialnej wnioskodawcy składa się sytuacja rodzinna, a także wysokość i źródło uzyskiwanych dochodów, jak i również sposób gospodarowania posiadanymi zasobami pieniężnymi. Odpowiadając na żądanie skarżącego dotyczące wskazania podstawy prawnej kierowanych do niego wezwań (każdorazowo podstawa ta wskazana była w wezwaniu), wyjaśnić należy, iż art. 255 P.p.s.a. stanowi: jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Cytowany przepis określa pojęcie żądanych przez sąd informacji w sposób bardzo szeroki, mogą stanowić je wszelkie informacje potrzebne do ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego wnioskodawcy. Konstrukcja art. 255 P.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawcy. W związku z tym, że przedstawione na formularzu dane okazały się niewystarczające dla oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwano go do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego, zawarte w treści formularza o prawo pomocy, a następnie w piśmie z 18 kwietnia 2017 r. nie sprostało obowiązkowi wskazanemu w treści przepisu art. 252 § 1 P.p.s.a. W wniosku złożonym na urzędowym formularzu wątpliwość budziły przede wszystkim dochody skarżącego, z tytułu umowy o pracę i prac dorywczych, których rozpiętość wynosiła od 2.000-5.000 zł miesięcznie. Łączny dochód rodziny określono w przedziale od 4.500 zł do 7.500 zł (z uwzględnieniem alimentów otrzymywanych przez p. M. W. w wysokości 2.500 zł). Z kolei jako zobowiązania wskazano dwa kredyty hipoteczne na kwotę łączną 4.000 zł, alimenty 1.000 zł oraz media 1.500 zł. Tym samym łączne zobowiązania rodziny, bez uwzględnienia wydatków na wyżywienie 5-osobowej rodziny, kształcenie dzieci, leczenia wynoszą 6.500 zł. W konsekwencji, poprzez skierowane do skarżącego wezwanie, referendarz sądowy chciał przede wszystkim wyjaśnić jakie są ostatecznie miesięczne dochody i wydatki rodziny, wnosząc w tym zakresie o nadesłanie stosownych dokumentów i wyjaśnień. Odpowiedź skarżącego zamiast ostatecznie wyjaśnić sytuację, jeszcze bardziej ją skompilowała. Okazało się bowiem, ze w 2016 r. skarżący uzyskiwał również dochody z działalności gospodarczej, nie nadesłał jednak zeznania podatkowego za ten rok. Ponadto, dochód w wysokości 420 zł z tytułu stosunku pracy skarżący uzyskuje w spółce P. Sp. z o.o., w której jest prezesem zarządu, a p. M. W. – członkiem zarządu (zgodnie z KRS). Tym samym, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie jest o tylko "zwykłym" pracownikiem spółki, ale jej prezesem. Istotne więc znaczenie dla oceny sytuacji finansowej skarżącego mają również przychody uzyskiwane przez tę spółkę, a które nie zostały ujawnione. Dodatkowo, w piśmie z 18 kwietnia 2017 r. skarżący "obniżył" wysokość obciążeń kredytowych rodziny z 4.000 zł na 2.800 zł, przy czym nadesłane wyciągi z rachunków bankowych dokumentują jedynie spłatę rat kredytu w wysokości miesięcznej po ok. 1.300 zł. Nie jest jasne jest więc za pośrednictwem jakiego rachunku spłacana jest postała cześć raty kredytu. Ponadto, nadesłane wyciągi z rachunków bankowych wskazywały, że p. M.W. dokonuje wpłat własnych na rachunek bankowy np. 04.01.2017 r. – 2.500 zł, 20.02.2017 r. – 2.000 zł, 23.01.2017 r. – 4.550 zł, 20.03.2017 r. – 730 zł, 16.03.2017 r. – 1.050 zł. Zwrócono się więc z zapytaniem o źródło dochodów, z których dokonywane są te wpłaty. Skarżący odmówił odpowiedzi na to pytanie. Odnosząc się do powyższego zauważyć należy, że aby dokonać oceny, czy skarżący dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych w sprawie, referendarz sądowy musi dysponować rzetelnymi i spójnymi oświadczaniami i dokumentami dotyczącymi sytuacji finansowej skarżącego oraz osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, czego w sprawie zabrakło. W ocenie referendarza sądowego nieścisłości, które wynikają ze złożonych oświadczeń nie pozwalają na ocenę rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego. Referendarz sądowy nie jest bowiem w stanie ustalić ile w rzeczywistości wynoszą miesięczne dochody rodziny skarżącego i jakie są ostatecznie jej miesięczne, niezbędne wydatki (zobowiązania). Zauważyć należy, że w sytuacji, w której wnioskodawca nie przedstawia wszystkich okoliczności dotyczących jego sytuacji życiowej i majątkowej, bądź też przedstawia niepełne lub niejasne dane – co miało miejsce w niniejszej sprawie –powinien liczyć się z tym, że referendarz sądowy nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy. Przyznanie tego prawa jest bowiem uzależnione od przeprowadzenia rzetelnej analizy zdolności finansowej wnioskodawcy, a ta jest możliwa jedynie na podstawie wysokość rzeczywiście uzyskiwanych dochodów (posiadanych środków finansowych) i ponoszonych wydatków. Skoro w rozpoznawanej sprawie skarżący nie przedstawił w sposób rzetelny i wyczerpujący swojej sytuacji finansowej brak jest podstaw do stwierdzenia, że sytuacja, w której się znajduje wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a tym samym uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Nie do pogodzenia z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej jest w takiej sytuacji pochopne przerzucenie całości ciężaru poniesienia kosztów ze skarżącego na Budżet Państwa, tym samym ogół obywateli. Mając na względzie całość powyższej argumentacji, na podstawie przepisów art. art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.