IV SA/Wa 1777/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, Sędziowie sędzia WSA Anna Szymańska (spr.), sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran, Protokolant ref. staż. Filip Rutkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 listopada 2013 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 2013 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego J. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] czerwca 2013r. - zaskarżoną skargą przez J.K. (dalej jako: skarżący) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2013r. odmawiającą przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Stan sprawy przedstawia się następująco: Decyzją z [...] marca 2013r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając w oparciu o art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 wymienionej ustawy odmówił J.K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Zdaniem organu okoliczności przedstawione przez wnioskodawcę nie potwierdzały, że represja miała charakter deportacji do pracy przymusowej. Następnie decyzją z dnia [...] czerwca 2013r. organ potwierdził swoje poprzednie stanowisko stwierdzając, że matka skarżącego J.K. wykonywała pracę przymusową w gospodarstwie rolnym Pana G. znajdującym się w miejscowości P. Zarówno matka, jak i świadkowie wskazywali, że praca miała charakter przymusowy i była wykonywana "pod groźbą wysiedlenia". W oświadczeniach brak jakiejkolwiek wzmianki o deportacji, a jedynie o ewentualnym zagrożeniu wywiezieniem w razie niewykonywania pracy. Ponadto data rozpoczęcia pracy we wrześniu 1939r. poddaje w wątpliwość twierdzenia skarżącego o deportacji. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J.K. wniósł o uchylenie obydwu decyzji wydanych przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich polegającą na przyjęciu, że skarżący nie spełnił jednej z dwóch łącznych przesłanek do uzyskania takiego świadczenia. W uzasadnieniu skargi J.K. zwrócił uwagę w ślad za wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. K 49/2007, że przy ocenie przesłanek do przyznania świadczenia pieniężnego nie może mieć znaczenia kryterium "geograficzne", natomiast istotna jest okoliczność, że praca przebiegała w warunkach wyrwania z dotychczasowego środowiska. Zdaniem skarżącego stan faktyczny niniejszej sprawy wypełnia przesłanki przytoczonych przez organ przepisów bowiem został on wraz z matką przesiedlony z B. do przymusowej pracy w Majątku P. w okresie od września 1939r. do marca 1945r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych - w odpowiedzi na skargę - wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) - dalej w skrócie: P.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd, badając legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej powołane przepisy i w granicach sprawy zakreślonej skargą, nie będąc jednak związany - stosownie do art. 134 P.p.s.a. - zarzutami i wnioskami skargi, uznał, że decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z `24 czerwca 2013r. narusza przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Natomiast twierdzenia skargi, że doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, na tym etapie postępowania należało uznać za przedwczesne. Organ procesując w niniejszej sprawie opierał się na ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 i 2 ustawy, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie (ust. 1), wyłącznie tym które nie mają ustalonego prawa do dodatku kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ani za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów (ust. 2). Represją zaś w rozumieniu ustawy, w brzmieniu wprowadzonym ustawą z dnia 25 lutego 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 72, poz. 380) jest m.in. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Istotne jest, iż nowelizacja ustawy w zakresie art. 2 pkt 2 podyktowana była wytycznymi zawartymi w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt: K 49/07). Trybunał rozstrzygnął bowiem, iż przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomijał przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, był niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Aktualne brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 ustawy nie pozostawia wątpliwości co do przesłanek warunkujących przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Mianowicie jest nią deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej. Ustawa nie zawiera odrębnej definicji pojęcia deportacja, jedynie poprzez opis w nawiasie słowem "wywiezienie" wskazuje, że akt ten reguluje wskazane dalej formy wywiezienia obywateli polskich w celu wykonywania przez nich pracy przymusowej, czyli w warunkach pozbawienia możliwości swobodnego dysponowania o swoim losie przez osoby poddane tej formie represji. Istotna kwestią jest zarówno przymusowa zmiana miejsca zamieszkania, jak również wyrwanie z dotychczasowego środowiska czego efektem było zerwanie z nim więzi (vide wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 30 maja 2011r. sygn. akt II SA/Bd 285/11). Nie miała również znaczenia odległość między dotychczasowym miejscem zamieszkania, a miejscem, do którego osoba została wywieziona. Wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej, bo kilku lub kilkunastokilometrowej odległości od miejsca zamieszkania, nie przesądza o braku przesłanki deportacji (vide wyrok NSA z dnia 16 lutego 2012r. sygn. akt II OSK 1256/11). Tym samym przy wykładaniu zastosowanych przez organ przepisów zasadniczego znaczenia nabiera okoliczność naturalnego zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem będącego wynikiem zmiany miejsca pobytu i ograniczonych możliwości (na ówczesne czasy) komunikowania się z dotychczasowymi uwarunkowaniami życia. Dalej należy podnieść, że przywołany przepis art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy nie wprowadza ograniczenia co do wieku osoby, która została poddana represji. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych uprawnienie do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie przysługuje nie tylko osobom, które w związku z deportacją wykonywały pracę przymusową, ale również uprawnienie to przysługuje w stosunku do dzieci wywiezionych wraz z rodzicami na roboty przymusowe, a także dzieci urodzonych podczas pobytu na deportacji swoich rodziców (por. wyroki: NSA z dnia 13 września 2012r. sygn. akt II OSK 277/12, NSA z dnia 8 października 2009 r., sygn. akt II OSK 1703/08). Przepisy wskazywanej ustawy w art. 4 ust. 4 zawierają odesłanie w zakresie procedury rozpoznawania wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego do przepisów K.p.a. Jednocześnie jednak poprzez udzielenie delegacji Ministrowi Pracy i Polityki Socjalnej do wydania rozporządzenia w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji regulacje kodeksowe zostały w tym określonym zakresie zmienione. Modyfikacja zasad prowadzenia postępowania wyjaśniającego nie oznacza jednak, że nie znajdują zastosowania te przepisy K.p.a., które wyznaczają granice i reguły postępowania dowodowego. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999r. sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 111, poz. 1300) w przypadku stwierdzenia braku możliwości przedstawienia przez wnioskodawcę dokumentów lub innych dowodów określonych w § 2 ust. 1-3, dowodami w sprawie mogą być również oświadczenia co najmniej dwóch świadków. Oświadczenia świadków powinny być złożone na piśmie, a podpisy świadków uwierzytelnione przez organ administracji rządowej lub samorządowej, notariusza lub upoważnionego przedstawiciela stowarzyszenia osób poszkodowanych, o którym mowa w § 1 ust. 1. Oświadczenia takie zostały przedłożone przez wnioskodawcę. Organ natomiast jedynie i wyłącznie w oparciu o fragment tych oświadczeń dokonał ustalenia, że praca wykonywana przez matkę wnioskodawcy nie była wykonywana w warunkach deportacji. Oświadczenia te natomiast dowodzą - jak twierdzi organ, że praca była wykonywana pod groźbą deportacji w przyszłości. W ocenie Sądu ów wniosek organu jest nieuprawniony. Otóż ustalenie okoliczności decydującej o zastosowaniu normy prawa materialnego musi zostać dokonane zarówno z poszanowaniem reguł postępowania tj. 77 § 1 K.p.a i art. 80 K.p.a. , jak i zasadami logicznego rozumowania. Organ przede wszystkim dokonuje oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Takimi dowodami były przedmiotowe oświadczenia świadków, z których wynika i czego organ nie zakwestionował, że matka wnioskodawcy wykonywała pracę w gospodarstwie prowadzanym przez osobę narodowości niemieckiej pod przymusem i w innej miejscowości, niż dotychczas zamieszkiwała. Do miejscowości P. przeniosła się, czy też została przeniesiona wbrew jej woli wraz z czwórką dzieci z rodzinnej wsi. Nastąpiło zatem jej przemieszczenie (w kontekście wcześniejszych wywodów bez większego znaczenia pozostaje odległość geograficzna pomiędzy dotychczasowym miejscem zamieszkania, a miejscem, w którym wykonywała pracę pod przymusem na rzecz obywatela narodowości niemieckiej w jego gospodarstwie rolnym), czyli wyrwanie z dotychczasowego środowiska, co w warunkach wiejskich w ówczesnych czasach nie było powszechne. Oczywiście nie można wykluczyć, że była to dobrowolna i samodzielna decyzja matki skarżącego, choć taki wniosek pozostawałby w sprzeczności z innym elementem tego przeniesienia tj. wykonywaniem pracy pod przymusem. Gdyby bowiem przeniesienie do miejscowości P. było wynikiem suwerennej decyzji matki czyli przeprowadzka za tzw. chlebem, nie wykonywałaby ona pracy w gospodarstwie Niemca w warunkach przymusu, lecz na zasadzie dobrowolności. W tej sytuacji konieczne jest ustalenie w oparciu o inne dowody, nie tylko sporne oświadczenia, czy zmiana miejsca zamieszkania J.K. była skutkiem dobrowolnych decyzji oraz konkretnych przedsięwzięć zainteresowanej czy jednak wiązała się z wywiezieniem jej do innej miejscowości, czyli pozbawieniem jej możliwości samodzielnego decydowania o swoim losie. Tymczasem wbrew wyżej wyeksponowanym okolicznościom organ oparł się wyłącznie na niefortunnym sformułowaniu zawartym w przedmiotowych oświadczeniach, na które świadkowie nie mieli wpływu, jako, że wypełniał je urzędnik, który je przyjmował. Niewątpliwie natomiast z tych oświadczeń wynika, że matka skarżącego wykonywała pracę w warunkach przymusu i w oderwaniu od relacji rodzinnych, sąsiedzkich i innych, które pozostawiła w rodzinnej wsi. Rolą zatem organu było przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, w tym także dopuszczenie określonych dowodów z urzędu, aby ustalić czy praca w majątku Pęczki była warunkowana wcześniejszym wywiezieniem z rodzinnej wsi wbrew woli J.K. Okres wykonywania pracy w takich warunkach do przyznania świadczenia wynosi co najmniej 6 miesięcy. W niniejszej sprawie wskazywany i wykazywany oświadczeniami świadków czas wynosi daleko więcej niż zakreślony minimalny okres uprawniający do ubiegania się o świadczenie. Co prawda organ tak zakreślony termin poddaje w wątpliwość, jak również poprzez tak określony okres pracy w gospodarstwie poddaje w wątpliwość sam fakt deportacji. Należy jednak podkreślić, że rozstrzygnięcie administracyjne nie może opierać się na wyrażaniu wątpliwości, lecz organ ma obowiązek ocenić dany dowód i wyjaśnić z jakich powodów nie daje wiary okolicznościom, na które został przedłożony. Z tych względów wobec naruszenia przepisów postępowania należało na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1c) i 135 P.p.s.a. orzec jak na wstępie. O kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 P.p.s.a.