IV SA/Wa 1960/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Sędzia WSA – Paweł Groński po rozpoznaniu w dniu 25 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: - odmówić przyznania prawa pomocy. W dniu 16 lipca 2015 r. Stowarzyszenie [...] zwróciło się do Sądu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r. o stwierdzeniu niedopuszczalności odwołania. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dołączonych do pisma dokumentów wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków. Aktualnie stowarzyszenie liczy trzech członków, którzy są zobowiązani do uiszczania składki członkowskiej w wysokości 50 zł. miesięcznie. Dziewięciu byłych członków Stowarzyszenia współpracuje z organizacją wyłącznie na zasadach wolontariatu. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 22 lipca 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 1960/15 odmówił Stowarzyszeniu [...] przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Pismem z dnia 4 sierpnia 2015 r. Stowarzyszenie wniosło sprzeciw od powyższego postanowienia. W uzasadnieniu sprzeciwu Stowarzyszenie podkreśliło, że w 2014 r. na koszty sądowe przeznaczyło 4.817 zł (ok. 50 zł na miesiąc na członka stowarzyszenia), natomiast w 2015 r. - "prawie 2000 zł". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) dalej "p.p.s.a.", w wersji obowiązującej przed dniem 15 sierpnia 2015 r. (mającego w sprawie zastosowanie na podstawie art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2015 r. poz. 658), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie traci moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia, czy też zarządzenia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącego. Na wstępie trzeba podkreślić, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Wyjątkiem od powyższej zasady jest instytucja prawa pomocy, która winna być stosowana tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Użyty w przepisie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. zwrot "gdy wykaże" jednoznacznie wskazuje, że to na osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej ubiegającej się o przyznanie prawo pomocy ciąży obowiązek wykazania, że ziściła się przesłanka do pozytywnego orzeczenia o wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przy czym strona ubiegająca się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz" Warszawa 2008 r., str. 587). W ocenie Sądu, skarżący nie wykazał, że przed wystąpieniem o sfinansowanie z budżetu Państwa kosztów swego udziału w postępowaniu sądowym, podjął wszelkie, niezbędne kroki, aby samodzielnie pozyskać niezbędne do tego środki. Wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym. W związku z tym, zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Realizując cele regulaminowe, np. przez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regulaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków, czy ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby więc dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (np. ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych (punkt 4.5 regulaminu Stowarzyszenia [...]). Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Należy podkreślić, że Sąd, w związku z licznymi wnioskami o prawo pomocy składanymi przez skarżącego, wielokrotnie już wskazywał na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Tymczasem okoliczności powołane w rozpoznawanym wniosku oraz w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 marca 2015 r., a także złożona do akt sprawy uchwała z dnia [...] października 2014 r. w której m.in. wskazano liczbę członków stowarzyszenia oraz określono wysokość składki członkowskiej (50 zł. miesięcznie), prowadzą do wniosku, że wnioskodawca konsekwentnie dąży do tego, aby jego działalność finansowana była z budżetu Państwa. W ocenie Sądu, ustalona wskazaną uchwałą z października 2014 r. wysokość składki członkowskiej, podniesiona z deklarowanych wcześniej 10 zł do 50 zł miesięcznie, jest nieadekwatna do - po pierwsze skali działalności prowadzonej przez Stowarzyszenie, a po drugie do zmian w składzie osobowym Stowarzyszenia. Należy zauważyć, że tylko w ubiegłym roku w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie zarejestrowano ponad trzydzieści spraw, w których Stowarzyszenie [...] występowało jako skarżący. Jak z kolei wynika z wcześniej składanych wniosków o przyznanie prawa pomocy (zob. np. sprawa sygn. akt IV SA/Wa 776/14), jeszcze wiosną 2014 roku strona określała stan osobowy Stowarzyszenia na trzynaście osób. Jak natomiast wynika z uzasadnienia tego wniosku oraz złożonej do akt sprawy uchwały z dnia [...] października 2014 r., aktualnie Stowarzyszenie liczy trzech członków, a osoby, które zrezygnowały z członkowska zgodziły się wyłącznie na wspieranie jego działalności na zasadzie dobrowolności. Działania podejmowane przez Stowarzyszenie w celu zabezpieczenia środków na działalność regulaminową są zatem niewystarczające w relacji do stopnia jego aktywności w realizowaniu działań przewidzianych regulaminem, jak również nieadekwatne do zmieniających się realiów funkcjonowania Stowarzyszenia. Dla powyższej oceny nie mają przy tym znaczenia motywy, jakimi kierowali się poszczególni członkowie Stowarzyszenia, rezygnując z członkostwa i deklarując chęć wyłącznie niezobowiązującego wsparcia. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Należy zauważyć, że już we wnioskach o przyznanie prawa pomocy składanych wiosną ubiegłego roku (zob. np. sprawa sygn. akt IV SA/Wa 776/14) Stowarzyszenie wskazywało, że część członków zapowiada wycofanie się z jego działalności. Obecnie ilość członków wynosi minimum ustawowe (art. 40 ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach), co wskazuje, że skarżący nie wykazał należytej aktywności w pozyskiwaniu nowych członków. Z kolei podniesienie składki do kwoty 50 zł miesięcznie, co jak zauważa skarżący, zapewnia miesięczny dochód w wysokości 150 zł, nie bilansuje zmniejszenia stanu osobowego, a przede wszystkim nie przystaje do zakresu aktywności Stowarzyszenia. Jak już wielokrotnie wskazywano, skarżący odstępuje też od możliwości przekształcenia w stowarzyszenie "rejestrowe", rezygnując tym samym z rozszerzenia zakresu prawnie dopuszczalnych form pomnażania majątku przez takie stowarzyszenie. Skarżący nie wykorzystuje więc wszelkich, dopuszczonych prawem możliwości, w celu pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów swojej działalności. Przedstawiane zaś przez niego zestawienie wydatków na opłaty sądowe w ubiegłym, czy też bieżącym roku dowodzi tylko, że nawet przy braku działań mających na celu zapewnienie odpowiednio skutecznych źródeł finansowania działalności Stowarzyszenia, jest ono w stanie pokrywać koszty postępowań sądowych w części spraw. Brak jest tymczasem jakichkolwiek podstaw, by podczas oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy, traktować stowarzyszenie zwykłe w uprzywilejowany sposób w stosunku do innych jednostek organizacyjnych, czy też osób prawnych, którym prawo to może być przyznane w oparciu o art. 246 § 2 ppsa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 27 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 38/15, z dnia 13 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 1400/14, z dnia 17 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 491/11 ). Biorąc powyższe pod uwagę, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 260 ppsa, orzeczono jak w sentencji.