IV SA/Wa 2410/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Wąsikowska, Sędziowie sędzia WSA Anna Sękowska, asesor WSA Aneta Żak (spr.), Protokolant st. sekr. sąd. Agnieszka Jastrzębska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lipca 2024 r. sprawy ze skargi S.M. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 31 maja 2023 r. nr 497/OP/2023 w przedmiocie odmowy potwierdzenia represjonowania za działalność polityczną uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 21 kwietnia 2023 r. nr 361/OP/2023. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - zaskarżoną decyzją z 31 maja 2023 r. nr 497/OP/2023, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.), dalej: k.p.a., w związku z art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 388), dalej jako: ustawa lub ustawa o działaczach opozycji, utrzymał w mocy decyzję własną z 21 kwietnia 2023 r. nr 361/OP/2023 odmawiającą potwierdzenia, że S. M., s. H., ur. [...] w m. S., spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ww. ustawy z dnia 20 marca 2015 r. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym tej sprawy. Wnioskiem z 13 grudnia 2022 r. S. M. (dalej jako: skarżący) wystąpił do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej jako: Prezes IPN) o wydanie decyzji potwierdzającej spełnianie przez niego warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. W wyniku rozpatrzenia tego wniosku i przeprowadzenia kwerendy archiwalnej, Prezes IPN decyzją z 21 kwietnia 2023 r. nr 361/OP/2023 odmówił potwierdzenia, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. W jej uzasadnieniu organ wyjaśnił, że istotą postępowania prowadzonego na podstawie art. 4 ww. ustawy jest ustalenie, czy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się dokumenty dotyczące wnioskodawcy, spełniające kryteria, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. W przypadku pozytywnego wyniku kwerendy, organ zobowiązany był jedynie do badania, czy treść odnalezionych dokumentów potwierdza, że zostały one wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale, w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Organ wskazał następnie, że w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono dokumenty dotyczące S. M., obejmujące, m.in., "Teczkę personalną tajnego współpracownika pseudonim R. dot. M. S., imię ojca: H., ur. [...] r." nr archiwalny I – [...], sygn. IPN [...] oraz jej mikrofilm o sygn. IPN [...], z których wynika, że S. M. był tajnym współpracownikiem (TW) organów bezpieczeństwa państwa o ps. "R." zarejestrowanym do numeru [...]. Z "Notatki informacyjnej z opracowania pod względem ewidencyjno-operacyjnym i archiwalnym akt sprawy teczki personalnej i pracy tw ps. R. nr archiwalny [...]" z dnia [...] sierpnia 1983 r. wynika, że S. M. s. H. był wykorzystywany operacyjnie przez Wydział V WUSW B.. W dniu [...] grudnia 1982 r. wnioskodawca został pozyskany do współpracy na zasadzie współodpowiedzialności obywatelskiej, zaś [...] sierpnia 1983 r. zdjęty z ewidencji z powodu odmowy współpracy. Organ wskazał, że poza ww. dokumentami odnaleziono również zapisy ewidencyjne dotyczące skarżącego (obejmujące dokumenty opisane szczegółowo w uzasadnieniu decyzji z 21 kwietnia 2023 r.) i w odniesieniu do tych dokumentów stwierdził, że spełniają one kryteria dokumentów opisanych w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Prezes IPN stwierdził w związku z tym, że odnalezienie dokumentów potwierdzających zarejestrowanie wnioskodawcy jako tajnego współpracownika organów bezpieczeństwa PRL, niezależnie od tego, czy rejestracja dokonała się za wiedzą i zgodą wnioskodawcy i czy podejmował on jakiekolwiek czynności jako tajny współpracownik, obligowała organ do odmownego rozpatrzenia wniosku z 13 grudnia 2022 r. Pismem z 9 maja 2023 r. skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ww. decyzją nr [...]. W jego uzasadnieniu podniósł, m. in., że Sąd Apelacyjny w B. Wydział Kamy wyrokiem z [...] października 2022 r. sygn. akt [...] orzekł, że skarżący nie był tajnym współpracownikiem organów bezpieczeństwa PRL. Skarżący podał, że wniosek z 13 grudnia 2022 r. złożył z przekonaniem, iż decyzja Prezesa IPN zostanie wydana w oparciu o ww. wyrok sądu lustracyjnego, w którym zostało stwierdzone, że złożone przez niego w dniu 29 lipca 2017 r. oświadczenie lustracyjne jest zgodne z prawdą. Po rozpatrzeniu wniosku ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes IPN wydał opisaną na wstępie decyzję z 31 maja 2023 r., którą utrzymał w mocy poprzedzającą ją decyzję własną z 21 kwietnia 2023 r. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ przypomniał, że w myśl art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie, co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Organ wskazał, że podtrzymuje uprzednio zajęte stanowisko, iż dokumenty "Zobowiązanie do współpracy" z [...] grudnia 1981 r. i "Rezultat pozyskania", znajdujące się w teczce personalnej tajnego współpracownika ps. "R.", jak również odnalezione w archiwum zapisy ewidencyjne dotyczące skarżącego, spełniają kryteria dokumentów wymienionych w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, co nie daje podstaw do rozpatrzenia sprawy poprzez stwierdzenie, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. Odnosząc się do wyroku sądu lustracyjnego, tj. wyroku Sądu Apelacyjnego w B. sygn. akt [...] potwierdzającego zgodność z prawdą oświadczenia lustracyjnego wnioskodawcy, Prezes IPN wskazał, że zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm.), dalej jako: p.p.s.a., ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny. Związanie sądu administracyjnego wyrokiem karnym skazującym i prawomocnym odnosi się zatem tylko do faktu popełnienia przestępstwa, a więc do sfery ustaleń faktycznych mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy sądowoadministracyjnej. Takim wyrokiem nie jest wyrok sądu potwierdzający zgodność z prawdą oświadczenia lustracyjnego skarżącego. Ustalenia dokonane w ww. wyroku nie są wiążące dla organu w sprawach spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji, gdyż sąd rozstrzygnął w nim kwestie, które nie mają znaczenia przy rozpatrywaniu wniosków w trybie art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Jak wyjaśnił organ, sąd lustracyjny orzeka o zgodności lub niezgodności z prawdą złożonego oświadczenia, m.in. o braku współpracy bądź współpracy z organami bezpieczeństwa państwa. Przedmiotem badania sądu jest zatem fakt współpracy bądź jej braku, choć wyrok bezpośrednio odnosi się do złożonego oświadczenia. Natomiast Prezes IPN prowadząc postępowanie w trybie art. 4 ustawy o działaczach opozycji orzeka tylko o istnieniu lub nieistnieniu w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej dokumentów spełniających określone kryteria. Skargę na decyzję Prezesa IPN z 31 maja 2023 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł S. M., zaskarżając ją w całości. Skarżący zarzucił wydanie tej decyzji z naruszeniem: 1) przepisów postępowania mogącym mieć wpływ na wynik sprawy: art. 7, art. 7a, art. 8 oraz art. 77 § 1 k.p.a. poprzez rozpatrzenie materiału dowodowego w sposób dowolny, a nie swobodny, przejawiający się w odmowie nadania odpowiedniego znaczenia dokumentowi w postaci wyroku Sądu Apelacyjnego w B. z [...] października 2022 r. o sygn. akt [...], w szczególności jego sentencji oraz uzasadnieniu, co prowadziło do nieuwzględnienia okoliczności ustalonych w ww. prawomocnym wyroku sądu lustracyjnego; 2) przepisów prawa materialnego: art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji poprzez odmowę potwierdzenia, że skarżący spełniania warunki, o których mowa w art. 4 tej ustawy. W oparciu o powołane zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa IPN oraz zobowiązania organu do wydania decyzji potwierdzającej, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że przepis, na podstawie którego Prezes IPN wydał w tej sprawie decyzje, jednoznacznie wskazuje na możliwość przyznania statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, osobie, co do której nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora. Dokumenty odnalezione w archiwum muszą być więc wytworzone w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora. Skarżący zarzucił w związku z tym organowi, że wbrew ww. wyrokowi Sądu Apelacyjnego w B. z [...] października 2022 r., wywodzi, iż skarżący podejmował działania w charakterze tajnego informatora, pomijając, iż w ww. wyroku sąd lustracyjny jednoznacznie wskazał, iż działania skarżącego charakteru "tajnego" nie miały (strona 7 i 8 uzasadnienia ww. wyroku). W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga podlega uwzględnieniu, gdyż w sprawie doszło do nieprawidłowego zastosowania art. 4 ustawy z 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych z uwagi na błędną wykładnię i nieprawidłowe zastosowanie art. 4 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Wyjaśniając powody, jakie stały za przyjęciem przez Sąd powyższego wniosku, przypomnieć na wstępie należy, że celem wystąpienia przez skarżącego do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z wnioskiem z 13 grudnia 2022 r., którym zostało zainicjowane kontrolowane w tej sprawie przez Sąd postępowanie administracyjne, była chęć otrzymania potwierdzenia przez ten organ, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ww. ustawy, co z kolei jest warunkiem potwierdzenia w drodze decyzji Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych posiadania przez skarżącego statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Zakres postępowania wyjaśniającego w tej sprawie determinowała zatem treść przepisów art. 4 ww. ustawy, zgodnie z którymi status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie: 1) która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 31 lipca 1990 r., bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i 2) co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Przez dokumenty wytworzone przy udziale osoby, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy, przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa rozumie się także pomoce ewidencyjne, takie jak dzienniki rejestracyjne, inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne i Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, jeżeli potwierdzają fakt rejestracji w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa (art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji). Celem postępowania prowadzonego przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu jest więc ustalenie, czy w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się określone ww. przepisami dokumenty dotyczące wnioskodawcy. Chodzi przy tym jedynie o takie dokumenty znajdujące się w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej, które wytworzone zostały przez stronę lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. W przedmiotowej sprawie nie jest sporne, że w archiwach IPN odnalezione zostały dokumenty dotyczące skarżącego, obejmujące, m.in., "Teczkę personalną tajnego współpracownika pseudonim R. dot. M. S., imię ojca: H., ur. [...] r." nr archiwalny I [...], sygn. IPN [...] oraz jej mikrofilm o sygn. IPN [...]. W odniesieniu do ustalenia dotyczącego istnienia tych dokumentów, Prezes IPN uznał, że nie ma podstaw do stwierdzenia, iż skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych, czego skutkiem było wydanie decyzji objętych rozpoznawaną skargą. Zauważyć jednak trzeba, że kwestionowanie przez skarżącego w administracyjnym postępowaniu odwoławczym oraz postępowaniu sądowym prawidłowości wydanych w tej sprawie przez Prezesa IPN decyzji opierało się na twierdzeniu strony, że podejmując rozstrzygnięcia w sprawie organ niezasadnie pominął wyrok sądu lustracyjnego, tj. wyrok Sądu Apelacyjnego w B. II Wydział Kamy z [...] października 2022 r. sygn. akt [...] oraz okoliczności z niego wynikające. Z powyższym stanowiskiem skarżącego należy się zgodzić. Kluczowa dla wyniku tej sprawy kwestia znaczenia wyroku sądu lustracyjnego została bowiem przez organ nieprawidłowo oceniona. Stwierdzić bowiem należy, że o ile rację ma organ twierdząc, iż Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie prowadzi postępowania dowodowego na okoliczność, czy do określonej formy współpracy doszło, ponieważ ocena wiarygodności dokumentów znajdujących się w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej została zastrzeżona dla właściwego sądu lustracyjnego, to jednakże uznać należy, że powyższe nie oznacza, że organ ten nie jest zobowiązany do uwzględnienia pozostającej w obrocie prawnym oceny sądu lustracyjnego, przesądzającej to, czy odnalezione w zasobach archiwalnych dokumenty dotyczące strony spełniają przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Przyjąć należy, że dokonując kwerendy dokumentów znajdujących się w zasobach archiwalnych i rozważając, czy z dokumentów tych wynika, że zostały wytworzone przez stronę lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa, Prezes Instytutu Pamięci Narodowej jest zobowiązany uwzględnić ocenę sądu lustracyjnego dokonaną w tym zakresie. Jeżeli z prawomocnego wyroku sądu lustracyjnego wynika, że znajdujące się w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej dokumenty dotyczące strony nie potwierdzają jej współpracy z organami bezpieczeństwa państwa, to Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wydając decyzję w trybie art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji, oceny sądu lustracyjnego nie może pominąć (zob. prawomocny wyrok tut. Sądu z dnia 8 listopada 2021 r. sygn. IV SA/Wa 2409/20). Odmienna interpretacja cytowanych wyżej przepisów prowadziłaby do skutków trudnych do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności. Z jednej bowiem strony w obrocie prawnym pozostawałby wyrok sądu lustracyjnego, który potwierdzałby, że strona nie współpracowała z organami bezpieczeństwa państwa, z drugiej natomiast Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie miałby możliwości nadania stronie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych z uwagi na brak potwierdzenia przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, że w zasobach archiwalnych nie zachowały się dokumenty potwierdzające te współpracę. Powyższe stanowisko, przyjmowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok tego Sądu z 19 listopada 2019 r. sygn. II OSK 232/18), Sąd orzekający w niniejszej sprawie w całości podziela, dodatkowo wskazując, że w wyroku z 25 kwietnia 2023 r. wydanym w sprawie o sygn. III OSK 7548/21 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że wyrok lustracyjny stwierdzający niewspółpracowanie danej osoby z organami bezpieczeństwa powinien być traktowany przez Prezesa IPN przy [...] orzekaniu w sprawie o potwierdzenie spełnienia warunków z art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, jako równoznaczny w skutkach z brakiem w archiwum IPN dokumentów wskazanych w tym przepisie i obligować organ do wydania decyzji potwierdzającej spełnianie ww. warunków. Stanowisko to należy w całości podzielić, czego skutkiem na gruncie tej sprawy musi być uznanie, że w rozważanym przypadku doszło do zarzucanego skargą naruszenia zarówno art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, jak i naruszenia przepisów postępowania – art. 7, art. 8 oraz art. 77 § 1 k.p.a., a także art. 80 k.p.a. w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż z uwagi na błędną wykładnię prawa materialnego - art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy - organ dokonał niewłaściwej oceny znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego w postaci wyroku sądu lustracyjnego z 27 października 2022 r. sygn. akt [...] orzekającego iż skarżący nie był tajnym współpracownikiem organów bezpieczeństwa PRL, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Ponownie rozpatrując sprawę, organ uwzględni ocenę prawną wyrażoną przez Sąd i dokonując oceny spełnienia w sprawie przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji uwzględni we wskazany powyżej sposób wyrok Sądu Apelacyjnego w B. z [...] października 2022 r. sygn. akt [...] stwierdzający, że oświadczenie lustracyjne skarżącego jest zgodne z prawdą. W tym stanie rzeczy, z uwagi na stwierdzone przez Sąd naruszenie prawa decyzjami objętymi skargą, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz lit. c), art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.