IV SA/Wa 2428/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak (spr.), Sędziowie sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, sędzia WSA Agnieszka Wójcik, Protokolant sekr. sąd. Marek Lubasiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lutego 2015 r. sprawy ze skargi S. C. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania na obszar Natura 2000 oddala skargę Postanowieniem z dnia [...] września 2012 r. Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska po rozpatrzeniu zażalenia S. C. na postanowienie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w S. z dnia [...] kwietnia 2013 r., znak: [...], którym nałożono obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania na obszar mający znaczenie dla Wspólnoty Natura 2000 [...] oraz obszar specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 [...] dla przedsięwzięcia polegającego na budowie fermy norek do 50 DJP na terenie działek o nr ewidencyjnych [...], położonych w obrębie [...], w gminie P., przedłożenia w dwóch egzemplarzach raportu o oddziaływaniu na obszary Natura 2000 oraz określono zakres ww. raportu, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa uchylił zaskarżone postanowienie organu pierwszej instancji w części obejmującej pkt 3 lit. b, c, d, e, f oraz g i w tym zakresie orzekł: b) – siedlisk przyrodniczych i zwierząt, stanowiących przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...], w szczególności gatunku płaza – traszki grzebieniastej (1166 Triturus cristatus), gatunków ptaków stanowiących przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...], tj. derkacza (Crex crex), żurawia (grus grus), podróżniczka (Luscinia sveccica), zimorodka (Alcedo atthis) i gągoła (Bucephala clangula). c) scharakteryzowania zakresu prac, jakie zostaną wykonane na etapie realizacji inwestycji i określenia oddziaływania tych prac na przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...] oraz na ww. przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...], d) określenia oddziaływania planowanej inwestycji na etapie jej funkcjonowania na przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...] i ww. przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...], e) przedstawienia wpływu planowanej inwestycji na integralność obszarów Natura 2000, f) wskazania konkretnych rozwiązań technicznych, technologicznych i organizacyjnych, jakie zostaną wprowadzone w związku z planowaną inwestycją w celu zminimalizowania ewentualnego negatywnego oddziaływania planowanej inwestycji na przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...] oraz na ww. gatunki ptaków stanowiące przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...], g) przedstawienia propozycji monitoringu planowanej inwestycji w odniesieniu do przedmiotów ochrony obszaru Natura 2000 [...] oraz na ww. gatunki ptaków stanowiące przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...]. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał na następujące ustalenia faktyczne i prawne. S. C., działając w wykonaniu postanowienia Wójta Gminy P. z dnia [...] lutego 2013 r. przedłożył Regionalnemu Dyrektorowi Ochrony Środowiska w S. dokumenty, o których mowa w art. 96 ust. 3 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (j.t. Dz. U. z 2013 r. poz. 1235, z późn. zm.). Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2013 r., Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w S. nałożył obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania planowanego przedsięwzięcia na obszar mający znaczenie dla Wspólnoty Natura 2000 [...] oraz obszar specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 [...], a także przedłożenia raportu o oddziaływaniu na te obszary Natura 2000. Organ pierwszej instancji, określając zakres raportu, wskazał by ograniczał się on do oddziaływania na w/w obszary Natura 2000, jednocześnie też wskazał, jakie w szczególności elementy raport powinien zawierać. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia organ pierwszej instancji wskazał, iż przedmiotowe działki zlokalizowane są w niewielkiej odległości od obszarów Natura 2000 [...] oraz [...]. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, iż norka amerykańska, jako zwierzę obce rodzimej faunie, będące jednocześnie drapieżnikiem, które znajdzie się w środowisku przyrodniczym na skutek ucieczek z ferm hodowlanych, stanowi duże zagrożenie dla drobnych zwierząt łownych, a także dla ptaków wodno-błotnych i płazów. Organ pierwszej instancji stwierdził, iż na skutek realizacji przedmiotowej inwestycji oraz użytkowania terenu inwestycyjnego na etapie eksploatacji istnieje możliwość wystąpienia zagrożenia dla środowiska przyrodniczego - może dojść do znacząco negatywnego oddziaływania inwestycji na gatunki ptaków będące przedmiotami ochrony obszaru Natura 2000 [...]. W ocenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w S. na skutek realizacji inwestycji szczególnie zagrożony jest derkacz będący przedmiotem ochrony obszaru Natura 2000 [...]. Organ pierwszej instancji stwierdził, że inwestycja na etapie funkcjonowania może negatywnie oddziaływać na wartości przyrodnicze w/w obszarów Natura 2000, a więc fakt lokalizacji omawianej inwestycji poza granicami tego obszaru, nie przesądza o braku znaczącego oddziaływania tej inwestycji na przedmioty ochrony obszaru Natura 2000. Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w S. wskazał również, iż z uwagi na charakter przedmiotowego przedsięwzięcia ważne jest także odpowiednie zabezpieczenie środowiska gruntowo-wodnego, wobec czego należy przeanalizować wpływ przedmiotowego przedsięwzięcia w zakresie gospodarki odpadami i wytwarzanymi nawozami oraz gospodarki wodno-ściekowej. Rozpoznając zażalenie S. C. od powyższego postanowienia, Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska postanowieniem z dnia [...] grudnia 2013 r. utrzymał w mocy postanowienie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w S. z dnia [...] kwietnia 2013 r. Na powyższe postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł S. C. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 maja 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 588/14, uchylił zaskarżone postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2013 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, iż organ drugiej instancji ustalił, że norka amerykańska nie stanowi zagrożenia dla wszystkich ptaków, jednak okoliczność ta nie miała wpływu na zmianę zakresu raportu ustalonego przez organ pierwszej instancji, co stanowi naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności art. 15 i art. 7 kpa, nakładającego obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Sąd wskazał, iż organ odwoławczy, ponownie rozpatrując niniejszą sprawę, powinien dokonać wszechstronnej oceny materiału dowodowego, a także ustalić jakie jest ewentualne zagrożenie ze strony norki amerykańskiej dla poszczególnych gatunków chronionych. Organ powinien rozpatrzeć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale wszystkie dowody we wzajemnej łączności. Wyrok stał się prawomocny w dniu 8 czerwca 2014 r. Rozpoznając ponownie zażalenie na postanowienie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w S. z dnia [...] kwietnia 2013 r., organ odwoławczy wskazał, że zaskarżone postanowienie wydane zostało na podstawie art. 97 ust. 1 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, zgodnie z którym regionalny dyrektor ochrony środowiska stwierdza, uwzględniając łącznie uwarunkowania, o których mowa w art. 63 ust. 1 powyższej ustawy, w odniesieniu do oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000, w szczególności w odniesieniu do integralności i spójności tych obszarów, oraz biorąc pod uwagę skumulowane oddziaływanie przedsięwzięcia z innymi przedsięwzięciami, w drodze postanowienia, obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania na obszar Natura 2000. Planowane przedsięwzięcie polegające na budowie fermy norek do 50 DJP na terenie działek o nr ewidencyjnych [...], położonych w obrębie [...], w gminie P., nie jest przedsięwzięciem mogącym znacząco oddziaływać na środowisko w rozumieniu art. 59 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy powyższej ustawy. Nie oznacza to jednak, że nie podlega ono wymogom powyższej ustawy. Zgodnie z art. 59 ust. 2 powyższej ustawy, w przypadku przedsięwzięcia innego niż przedsięwzięcie mogące znacząco oddziaływać na środowisko w rozumieniu art. 59 ust. 1 pkt 1 i 2 powyższej ustawy (tzw. I i II grupa przedsięwzięć), może ono wymagać przeprowadzenia oceny oddziaływania na obszar Natura 2000, jeżeli może znacząco oddziaływać na cele jego ochrony, a nie jest bezpośrednio związane z ochroną tego obszaru lub nie wynika z tej ochrony (tzw. III grupa przedsięwzięć). W związku z czym ocena oddziaływania planowanego przedsięwzięcia dokonywana jest w ramach procedury określonej w rozdziale 5 działu V ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie (art. 96 -103). Zgodnie z art. 97 ust. 2 powyższej ustawy postanowienie nakładające obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania na obszar Natura 2000 wydaje się w przypadku stwierdzenia, że przedsięwzięcie może znacząco oddziaływać na obszar Natura 2000. Stosownie do art. 97 ust. 3 regionalny dyrektor ochrony środowiska w takim postanowieniu nakłada obowiązek sporządzenia raportu o oddziaływaniu przedsięwzięcia na obszar Natura 2000, którego zakres, zgodnie z art. 97 ust. 4, powinien być ograniczony do określenia oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000. Organ wskazał, iż przepisy ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie przewidują badanie wpływu na obszary Natura 2000 każdego przedsięwzięcia, które może oddziaływać na obszar Natura 2000 i każdy przypadek oddziaływania powinien być analizowany indywidualnie, biorąc pod uwagę dany obszar Natura 2000 oraz cele i założenia jego ochrony. Zdaniem organu, dla wydania postanowienia stwierdzającego obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000 nie jest niezbędne ustalenie, że przedsięwzięcie to będzie oddziaływać na obszar Natura 2000 - wystarczające bowiem jest ustalenie stanu potencjalnego tzn., że przedsięwzięcie może wpływać na taki obszar. Podsumowując organ powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazał, że nie jest w tym przypadku konieczne ustalenie, iż planowane przedsięwzięcie może znacząco i negatywnie wpływać na obszar Natura 2000, albowiem ta kwestia jest przedmiotem ustalenia na dalszym etapie postępowania prowadzonego przez organy ochrony przyrody. Uwarunkowania te korespondują z zasadą przezorności (ostrożności), a także z zasadą prewencji - stosowania działań zapobiegawczych. (wyrok NSA z dnia 22 stycznia 2013 r., sygn. akt II OSK 2392/12). Zasada przezorności zobowiązuje instytucję lub osobę, która zamierza podjąć określone działania do udowodnienia, że jej działalność nie spowoduje zagrożenia dla środowiska. W przypadku, gdy wykazanie braku zagrożenia dla środowiska nie jest możliwe, konieczne jest podjęcie działań chroniących środowisko. Z kolei zasada prewencji zakłada konieczność rozważenia potencjalnych skutków określonego działania i podjęcia na podstawie tej analizy działań zapobiegawczych. Zdaniem organu odwoławczego respektowanie zasady przezorności oznacza, że w sytuacji, gdy brak jest pewności, iż oddziaływanie planowanego przedsięwzięcia na środowisko jest nieznaczące, to należy przyjąć, że może ono znacząco wpływać na obszar Natura 2000. Z kolei poszanowanie zasady prewencji będzie w takiej sytuacji oznaczać, iż zasadne jest stwierdzenie obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000, które da odpowiedź na pytanie, czy przedsięwzięcie nie będzie znacząco negatywnie oddziaływać na ten obszar, czy też może będzie znacząco negatywnie oddziaływać na ten obszar, co z kolei - z uwzględnieniem przesłanek określonych w art. 34 ustawy o ochronie przyrody - przesądzi o dopuszczalności lub niedopuszczalności uzgodnienia warunków realizacji planowanego przedsięwzięcia. Uwagi wymaga fakt, iż w myśl art. 3 ust. 1 pkt 17 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie za znaczące negatywne oddziaływanie na obszar Natura 2000, należy uznać oddziaływanie na cele ochrony obszaru Natura 2000, w tym w szczególności działania mogące pogorszyć stan siedlisk przyrodniczych lub siedlisk gatunków roślin i zwierząt, dla których ochrony został wyznaczony obszar Natura 2000, lub wpłynąć negatywnie na gatunki, dla których ochrony został wyznaczony obszar Natura 2000, lub pogorszyć integralność obszaru Natura 2000 lub jego powiązania z innymi obszarami. W związku z tym, kluczową kwestią w przedmiotowej sprawie było rozstrzygnięcie, czy wnioskowane przedsięwzięcie może znacząco oddziaływać na ww. obszary objęte ochroną, a zatem, czy konieczne jest poddanie tej inwestycji ocenie oddziaływania na te obszary. Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska przychylił się do stanowiska Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w S. i stwierdził, iż w niniejszej sprawie istnieje konieczność przeprowadzania oddziaływania przedsięwzięcia na w/w obszary Natura 2000. Organ odwoławczy wskazał, że przedmiotowa inwestycja planowana jest do realizacji na terenie działek o nr ewid. [...] (łączna powierzchnia ok. [...] ha), położonych w miejscowości D., w gminie P. Przedsięwzięcie obejmuje budowę fermy zwierząt futerkowych - norek do 50 DJP, w tym ok. 10 tys. sztuk samic i ok. 10 tys. sztuk samców. Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez Inwestora ferma zajmować będzie powierzchnię ok. [...] m2, w tym droga dojazdowa - utwardzona ok. 1500 m2. Na terenie działek znajdować ma się ok. [...] pawilonów ze zwierzętami, budynek socjalny (60m2), budynek gospodarczy (200m2), studnia, płyta gnojowa, droga utwardzona pomiędzy pawilonami (ok. 1500m2), ogrodzenie wokół fermy, dwie bramy wjazdowe o szerokości 6m, silos na karmę o pojemności 6 t. Woda ma być doprowadzana z ujęcia własnego (1m3/db), a ścieki mają być odprowadzane do szamba bezodpływowego (0,1 m3/db). Działka o nr ewid. [...] obejmuje grunty rolne V i VI klasy bonitacyjnej (RV i RVI) oraz tereny łąk (ŁIV), natomiast działka o nr ewid. [...] obejmuje tereny pastwisk trwałych (PsV) oraz grunty rolne Vl-tej klasy bonitacyjnej (RVI). Przedmiotowe działki znajdują się pośród terenów zalesionych. Od strony północno-wschodniej działki graniczą z ciekiem wodnym, a dalej z pasem terenów otwartych - łąkami i pastwiskami. Przedmiotowa inwestycja związana jest z hodowlą do 50 DJP (ok. 20 000 szt.) osobników norki amerykańskiej (Mustela vison), gatunku, który ze względu na swoje cechy behawioralne oraz inteligencję, jest wyjątkowo trudny do utrzymania w warunkach hodowli zamkniętej. Norka amerykańska jest gatunkiem ziemnowodnym, doskonale pływa i nurkuje, na lądzie szybko biega, wspina się po drzewach. Jest to drapieżnik aktywny w różnych porach doby, najczęściej jednak o zmierzchu i nocą. W ciągu doby norka amerykańska jest w stanie przebyć odległość ok. 10 km. Zasiedla różne środowiska, preferuje sąsiedztwo wszelkiego rodzaju cieków i zbiorników wodnych: rzek, kanałów melioracyjnych, jezior, stawów i wybrzeży morskich, pojawia się także wśród osad ludzkich. Na 10 km cieku wodnego może przypadać nawet do 20 osobników tego gatunku. Miejscem schronienia norki amerykańskiej są zazwyczaj dziuple, nory, zajęte lub opuszczone żeremia bobrów, stosy kamieni (położone są w pobliżu wody). Jej spektrum pokarmowe jest bardzo szerokie, zmienne sezonowo - zależy również od środowiska, liczebności ofiar w danym środowisku i od płci (większe i cięższe samce polują na ofiary większe aniżeli samice). Gatunek ten poluje na ofiary najłatwiej dostępne. W pokarmie dominują gryzonie (norniki, niekiedy piżmak i karczownik ziemnowodny), ptaki, ryby, płazy i raki. Powołując się na opracowania również dostępne m.in. w intrenecie organ odwoławczy wskazał, że norka amerykańska okazjonalnie zjada także bezkręgowce i rośliny (por. www.iop.krakow.pl). Skład diety wykazuje znaczne zróżnicowanie w zależności od terenu i sezonu, zgodnie ze zmianami w dostępności poszczególnych ofiar. Może nawet wyraźnie różnić się u osobników z tej samej populacji, jednak zajmujących inne areały osobnicze. Analiza zwyczajów pokarmowych norek na kontynencie euroazjatyckim pokazała, że podstawowymi składnikami ich pokarmu w rzekach i strumieniach są zwykle, w kolejności znaczenia - ryby, ssaki i płazy, natomiast nad jeziorami i stawami zjadają one przede wszystkim ptaki i ryby (por. Analiza oddziaływania norki amerykańskiej i szopa pracza na populacje zwierzyny drobnej w województwach [...], Stacja Badawcza - Ośrodek Hodowli Zwierzyny [...] w C., 2009, www.mos.gov.pl/kategoria/2247_publikacje/). Wkrótce po opanowaniu części Europy norka amerykańska zaczęła uchodzić za gatunek bardzo destrukcyjny dla rodzimych zoocenoz, wręcz wyniszczający lokalne populacje niektórych ptaków i ssaków (Żebrowski J. 1987. Norka północnoamerykańska w Puszczy Białowieskiej. Łowiec Polski 2: 8; por. www.iop.krakow.pl). Odnosząc się - zgodnie z dyspozycją Sądu zawartą w uzasadnieniu wyroku - do publikacji przedstawionych przez stronę skarżącą, Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska stwierdził, iż informacje w nich zawarte nie przemawiają za odstąpieniem od konieczności przeprowadzenia oceny oddziaływania omawianej inwestycji na obszary Natura 2000, a wręcz przeciwnie - w ocenie organu przedstawione dane świadczą o tym, iż kwestie związane z hodowlą norki amerykańskiej oraz jej wpływem na środowisko przyrodnicze nie są jednoznaczne i wymagają bardziej szczegółowej analizy właśnie w prowadzonym przez organ ochrony przyrody postępowaniu ocenowym. Pierwsza z publikacji - opinia dotycząca wpływu norki na obszary Natura 2000 [...] w kontekście planowanej budowy fermy norek do 50 DJP na terenie działek o nr ew. [...], w obrębie [...], w gminie P. - sporządzona została przez inż. R. K., rzeczoznawcę Polskiej Izby Przemysłu Skórzanego. W ocenie organu drugiej instancji większość ocen, charakterystyk i wniosków zawartych w przedstawionej opinii nie zasługuje na uwzględnienie z uwagi na fakt, iż nie zostały one poparte żadnymi opracowaniami naukowymi, a ponadto z dokumentów przestawionych przez pełnomocnika inwestora nie wynika, ażeby osoba sporządzająca powyższą opinię posiadała wiedzę z zakresu ocen oddziaływania przedsięwzięć na obszary Natura 2000 oraz wpływu norki amerykańskiej na te obszary. Odnosząc się do stwierdzeń zawartych w opinii, iż norka hodowlana utraciła zdolność do samodzielnego egzystowania w środowisku oraz że zmianie uległ jej behawior, przez co wykazuje mniej agresji i w związku z tym nie będzie chciała polować, organ odwoławczy stwierdził, iż są to opinie niepoparte żadnymi danymi naukowymi, przez co nie zasługują na uwzględnienie. Mimo, że norka amerykańska jest gatunkiem hodowlanym to posiada ona wrodzoną, dziedziczną "zdolność (...) do wykonywania łańcucha różnych rodzajów zachowania się, napędzanych przez popędy i sterowanych przez odpowiednie bodźce zewnętrzne, prowadzących do skutków koniecznych dla życia osobnika lub utrzymania gatunku" (Jerzy A. Chmurzyński, http://encyklopedia.pwn.pl). Zdaniem organ odwoławczego, osobniki norki amerykańskiej przebywające na wolności (poza terenem farmy), kierując się instynktem, będą próbowały zdobyć pokarm i tym samym będą zachowywać się agresywnie. Nie będzie w tym momencie istotne, czy będą one zdolne zjeść jaja lub pisklęta, ale to że będą one płoszyć dorosłe osobniki ptaków oraz niszczyć znalezione jaja lub zabijać pisklęta. Powołane publikacje potwierdzają – zdaniem organu odwoławczego – iż osobniki norki przebywające poza terenami farm wyrządzają znaczne szkody w środowisku przyrodniczym. Nawiązując natomiast do pozostałych dwóch artykułów przedstawionych przez pełnomocnika inwestora, tj.: artykułu M. Sulik, ZUT w Szczecinie, "Przebieg udomowienia norki amerykańskiej", artykułu M. Sulik, L. Felskiej-Błaszczyk, ZUT w Szczecinie, WBiHZ, Katedra Anatomii Zwierząt, Pracowania Hodowli Zwierząt Futerkowych, "Dzika norka amerykańska w Europie", organ stwierdził, iż nie przedstawiono w nich argumentów przemawiających za odstąpieniem od nałożenia obowiązku oceny oddziaływania inwestycji na obszar Natura 2000. Powyższe artykuły przedstawiają w większości ogólnodostępne informacje dotyczące gatunku norki amerykańskiej, potwierdzające w większości ustalenia na temat tego gatunku poczynione przez organy obu instancji. Organ zwrócił uwagę na stwierdzenie zawarte w pierwszym z artykułów, iż: "norki fermowe zatraciły instynkt łowny na skutek wieloletniego procesu domestykacji tego gatunku. Dostarczanie im pokarmu bezpośrednio na wierzch klatki spowodowało brak potrzeby poszukiwania go". Stwierdzenie to organ uznał należy za osobistą opinię Autorki artykułu, z którą w świetle przedstawionych wcześniej publikacji naukowych, organ odwoławczy nie zgodził się. Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska wskazał, iż przedmiotowe przedsięwzięcie zlokalizowane jest w bliskim sąsiedztwie obszaru mającego znaczenie dla Wspólnoty Natura 2000 [...] - odległość ok. 250 m oraz obszaru specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 [...] - odległość ok. 890 m. Zgodnie z informacjami zamieszczonymi w Standardowym Formularzu Danych obszaru [...], obejmuje on duży kompleks leśny na północ od G. i na wschód od [...], przedstawiający dużą wartość ze względu na dobrą kondycję drzewostanów leśnych i dużą zgodność z charakterem siedlisk. Znajdują się tu rozległe torfowiska niskie i obszary porośnięte łęgami i olsami. [...] jest ważną ostoją lęgową bielika, kani czarnej, kani rudej i podróżniczka. Do zagrożeń dla obszaru Natura 2000 [...] zaliczono w SDF m.in. występowanie obcych gatunków inwazyjnych, a więc zagrożeniem jest właśnie drapieżnictwo ze strony norki amerykańskiej. Z ogólnodostępnej literatury opisującej wpływ norki amerykańskiej na rodzimą przyrodę, wynika bezsprzecznie, że gatunek ten należy uznać za obcy i ekspansywny. Powołując się literaturę fachową, organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z Księgą gatunków obcych inwazyjnych w faunie Polski (Głowaciński Z., Okarma H., Pawłowski J., Solarz W. (red.) 2008. Księga gatunków obcych inwazyjnych w faunie Polski. Wyd. internetowe. Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie) w Polsce pierwsze hodowle norek amerykańskich powstały w 1953 r., a już wkrótce zaobserwowano pierwszych pojedynczych uciekinierów i sporadyczne przypadki rozrodu tego gatunku poza hodowlą. W latach 80. kolonizacja terenu Polski nabrała tempa, a do końca lat 90. norka amerykańska skolonizowała niemal cały obszar Polski. Badania prowadzone nad strukturą genetyczną populacji norki amerykańskiej w Polsce wykazały trwałe zasilanie dzikich populacji osobnikami pochodzącymi z hodowli (Zalewski A., Michalska-Parda A., Bartoszewicz M., Kozakiewicz M., Brzeziński M., 2010, Multiple introductions determine the genetic structure of an invasive species population: American mink Neovison vison in Poland, Biological Conservation, Vol. 143, No. 6. [13 April 2010], pp. 1355-1363). Autorzy badań wskazują, iż podstawową przyczyną ekspansji norki amerykańskiej w Polsce jest gwałtowny rozwój hodowli norki w ostatnich latach. Wkrótce po opanowaniu części Europy, norka amerykańska zaczęła uchodzić za gatunek bardzo destrukcyjny dla rodzimych zoocenoz, a wręcz wyniszczający lokalne populacje niektórych ptaków i ssaków. W odniesieniu do ptaków, oddziaływanie to jest szczególnie istotne wiosną i latem, a więc w okresie inkubacji i wodzenia młodych, kiedy samice ograniczają swoją aktywność, a u niektórych gatunków (kaczki, gęsi, łysek i perkozów) podczas wychowu piskląt pierzą się na kilka tygodni, tracąc zdolność lotu. Stają się wówczas wyjątkowo bezbronne wobec drapieżników. Powyższe skutkuje wysokim udziałem ptaków w diecie norek w sezonie lęgowym, zazwyczaj dużo wyższym niż w innych porach roku. Zgodnie z informacjami zawartymi w Księdze gatunków obcych inwazyjnych w faunie Polski, opartymi na badaniach prowadzonych przez Magdalenę Bartoszewicz w ramach pracy doktorskiej, w Parku Narodowym [...] wiosną ptaki stanowią 46-60% biomasy zjadanych ofiar norki amerykańskiej. Podkreślono przy tym, iż "dane uzyskane [...] wskazują, że choć ptaki stanowią bardzo istotny składnik diety norki amerykańskiej, to przy dużych zagęszczeniach ptaków zagrożenie ze strony norki, nawet licznie występującej, nie jest duże. Może ona jednak obniżać sukces lęgowy niektórych gatunków mniej licznie zasiedlających mokradła i zbiorniki wodne i - wraz z innymi czynnikami - przyczyniać się do spadku ich liczebności". Niewątpliwie zatem drapieżnictwo gatunków inwazyjnych - w tym norki amerykańskiej - jest jednym z podstawowych zagrożeń dla ptasich ostoi w Polsce. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z informacjami będącymi w posiadaniu organu (dane inwentaryzacyjne Lasów Państwowych i BULiGL z 2006 r.), w promieniu 15 km od miejsca, w którym zlokalizowane są działki o nr ewid. [...], znajduje się duża liczba stanowisk następujących gatunków ptaków: derkacz, żuraw, podróżniczek, kania ruda, bielik. W promieniu ok. 16 km od miejsca planowanej inwestycji występują również stanowiska zimorodka. Powyższe dane inwentaryzacyjne nie zawierają informacji na temat występowania stanowisk gągoła, niemniej jednak, mając na uwadze, uwarunkowania środowiskowe terenów sąsiednich oraz fakt, iż gatunek ten gnieździ się w dziuplach, próchniejących pniach, czy budkach lęgowych, a jak wskazano powyżej norka amerykańska potrafi się wspinać, to nie można wykluczyć – zdaniem organu odwoławczego - iż osobniki norki przebywające na wolności nie będą znacząco oddziaływać na ten gatunek ptaka. Największa liczba stanowisk: derkacza znajduje się na południowy i północny zachód od omawianych działek; żurawia na zachód oraz na południowy i północny zachód od ww. działek; podróżniczka na południowy zachód od ww. działek. W ocenie organu osobniki norki amerykańskiej potencjalnie znajdujące się na wolności nie będą miały wpływu na populację bielika, niemniej jednak pozostałe wskazane powyżej gatunki ptaków mogą być zagrożone, z tego też względu organ odwoławczy wskazał, że należało uchylić na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa, zakres raportu określony przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w S. w części obejmującej pkt 3 lit. b tiret drugi, lit. c, d, f oraz g i w zakresie tym orzec na nowo, wskazując, iż zakres raportu powinien uwzględniać wpływ inwestycji na przedmioty ochrony obu omawianych obszarów Natura 2000, z wyłączeniem jednak dwóch gatunków, tj. bielika i kani rudej. W zaktualizowanym Standardowym Formularzu Danych obszaru Natura 2000 [...] wyszczególniono nowe gatunki, będące przedmiotami ochrony obszaru Natura 2000 [...], tj.: zimorodek i gągoł. W ocenie organu odwoławczego nie można z całą pewnością wykluczyć możliwości wystąpienia znaczącego oddziaływania planowanej inwestycji na ww. gatunki, tj. gągoła i zimorodka. Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska wskazał, iż wszystkie wspomniane gatunki ptaków (poza gągołem, a także bielikiem i kanią rudą) budują gniazda na ziemi i tam też wysiadują jaja, dlatego też jaja i pisklęta będą stanowiły łatwą zdobycz dla norki amerykańskiej. Jaja i pisklęta gągoła również mogą być zagrożone drapieżnictwem norki, która umie się wspinać po drzewach, więc fakt umiejscowienia gniazda np.: w dziupli nie będzie dla niej przeszkodą. Odnosząc się do zarzutu skarżącego, iż norka hodowlana nie ma możliwości przeżyć poza fermą ze względu na zmiany w budowie przełyku, organ odwoławczy stwierdził, iż jest to zarzut niezasadny. Istotna jest możliwość zniszczenia jaj i zabicia piskląt, a nie fakt, iż aparat gębowy u osobników hodowlanych uległ przekształceniu. Norka amerykańska jest drapieżnikiem, który może obniżać sukces lęgowy powyższych gatunków i w efekcie przyczynić się do spadku ich liczebności. Podsumowując powyższe rozważania organ odwoławczy stwierdził, iż realizacja i funkcjonowanie przedmiotowej inwestycji może znacząco negatywnie oddziaływać na następujące przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...]: derkacz, żuraw, podróżniczek, zimorodek oraz gągoł i dlatego konieczne jest przeprowadzenie oceny oddziaływania inwestycji na ten obszar Natura 2000. Z kolei obszar Natura [...] obejmuje duży obszar lasów gospodarczych o wysokiej wartości przyrodniczej. Z informacji zawartych w SDF obszaru wynika, iż lasy wyróżniają się dużą zgodnością składu gatunkowego drzewostanów z typami siedlisk leśnych. Na siedliskach bagiennych i torfowiskowych są zbliżone składem gatunkowym do roślinności potencjalnej. [...] obejmuje najcenniejsze fragmenty [...], związane z rzekami [...] i rynnami subglacjalnymi z licznymi oczkami torfowisk wysokich i przejściowych oraz śródleśnymi zbiornikami dystroficznymi i eutroficznymi. Krajobraz uzupełniają śródleśne, wilgotne łąki. Obszary te połączono w oparciu o naturalne korytarze ekologiczne. Jest to obszar o dużym zróżnicowaniu siedliskowym (15 rodzajów siedlisk z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej, w tym 4 priorytetowe). Z informacji będących w posiadaniu organu (inwentaryzacja przyrodnicza Lasów Państwowych i BULiGL z roku 2006) wynika, iż w promieniu 15 km od omawianych działek zlokalizowane są następujące siedliska przyrodnicze: łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe, bory i lasy bagienne, obniżenia na podłożu torfowym z roślinnością ze związku Rhynchosporion, torfowiska wysokie z roślinnością torfotwórczą, torfowiska przejściowe i trzęsawiska, torfowiska wysokie zdegradowane zdolne do naturalnej i stymulowanej regeneracji, stanowiące przedmioty ochrony rzeczonego obszaru Natura 2000. Uwagi wymaga również fakt, iż wymienione siedliska przyrodnicze mogą wchodzić w zakres zainteresowania traszki grzebieniastej również będącej przedmiotem ochrony tego obszaru. Traszka grzebieniasta jest gatunkiem przede wszystkim niżowym. Spotykana jest w wilgotnych siedliskach, o ile istnieją tam zbiorniki wody stojącej, w których może się rozmnażać. Szczególnie ważne dla tego gatunku są wilgotne lasy liściaste i wszelkiego rodzaju torfowiska. Są to pierwotne siedliska traszki grzebieniastej. Obecnie jednak gatunek ten często występuje na bardzo różnych stanowiskach antropogenicznych, gdzie znajdują się takie zbiorniki wodne, jak np. glinianki, doły pożwirowe, rowy melioracyjne, zbiorniki przeciwpożarowe, stawki i rozlewiska, w których może się rozmnażać (por. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 - podręcznik metodyczny, tom 6, Gatunki zwierząt z wyjątkiem ptaków, Ministerstwo Środowiska, 2004 r., Warszawa). W zakres zainteresowania norki amerykańskiej wchodzą również płazy, dlatego należy mieć na uwadze, iż może ona stanowić zagrożenie dla ewentualnie występującego na omawianym terenie gatunku traszki grzebieniastej. Organ drugiej instancji wskazał, iż ze względu na rodzaj i charakterystykę planowanego przedsięwzięcia, w przypadku realizacji planowanej inwestycji, istnieje zagrożenie dla środowiska przyrodniczego, związane z zanieczyszczeniem wód powierzchniowych (cieków powierzchniowych i leżących w sąsiedztwie ww. działek zbiorników wodnych) i tym samym negatywnym oddziaływaniem na występujące na tym terenie siedliska i gatunki stanowiące przedmioty ochrony obszarów Natura 2000 [...]. Istotne jest w niniejszej sprawie odpowiednie zabezpieczenie środowiska gruntowo-wodnego - konieczna jest analiza wpływu przedmiotowego przedsięwzięcia w zakresie gospodarki odpadami i wytwarzanymi nawozami oraz gospodarki wodno-ściekowej. Należy w szczególności przedstawić sposób magazynowania i zagospodarowania odchodów zwierząt powstających w związku z eksploatacją przedsięwzięcia, koniecznością ich przechowywania oraz przechowywania padłych zwierząt. Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska przychylił się do stanowiska Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w S., iż z uwagi na powyższe ustalenia bardzo istotne jest sporządzenie opisu elementów przyrodniczych środowiska, w celu określenia występowania, rozmieszczenia oraz sposobu i okresu wykorzystywania przez w/w gatunki zwierząt obszaru znajdującego się w zasięgu oddziaływania omawianej inwestycji. Lokalizacja inwestycji w bliskim sąsiedztwie obszarów Natura 2000, na których występują i mogą potencjalnie występować gatunki zwierząt, a także siedliska przyrodnicze będące przedmiotami ochrony rzeczonych obszarów Natura 2000 nie pozwala wykluczyć możliwości wystąpienia negatywnego oddziaływania na te przedmioty ochrony, na skutek realizacji i funkcjonowania omawianego przedsięwzięcia. Biorąc pod uwagę łącznie uwarunkowania określone w art. 63 ust. 1 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie oraz informacje zawarte w karcie informacyjnej przedsięwzięcia organ odwoławczy stwierdził, że realizacja przedsięwzięcia może wpłynąć znacząco negatywnie na przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 [...] oraz obszaru Natura 2000 [...] i tym samym niezbędne jest przeprowadzenie oceny oddziaływania przedmiotowego przedsięwzięcia na te obszary Natura 2000. Powołując się na wcześniej podaną argumentację Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska wskazał, że w przypadku niepewności wystąpienia oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000 zastosowanie ma tzw. "zasada przezorności". Zasada ta, zgodnie z art. 191 ust. 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej i art. 6 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (t. j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1232 z późn. zm., nakazuje podjęcie działań zapobiegawczych zawsze wtedy, kiedy nie został dowiedziony brak negatywnych oddziaływań na środowisko. Wykazanie braku negatywnego oddziaływania jest przy tym obowiązkiem podmiotu, który zamierza podjąć określoną działalność. Szczególne znaczenie zasada ta ma w ochronie obszarów sieci Natura 2000, w tym zakresie była wielokrotnie podstawą wyroków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (por. wyrok C-98/03, Komisja Europejska przeciwko Niemcom, [2006] ECR 1-53). Jeżeli nie można wiarygodnie uzasadnić, że oddziaływanie jest nieznaczące, to należy przyjąć, że może być ono znaczące. Racjonalne wątpliwości co do ryzyka wystąpienia oddziaływania są przesłanką na rzecz dokonania oceny i zawsze interpretuje się je "na korzyść środowiska" a nie "na korzyść inwestycji" (por. "Ocena planów i przedsięwzięć oddziałujących na obszary Natura 2000". Wytyczne metodyczne dotyczące przepisów artykułu 6(3) i 6(4) Dyrektywy Siedliskowej 92/43/EWG. Komisja Europejska 2002 r.). Organ odwoławczy wskazał, iż istnieje uzasadnione prawdopodobieństwo, że planowane przedsięwzięcie będzie oddziaływać na obszary Natura 2000 [...] i podkreślił, że zasadnie przyjął organ pierwszej instancji, że należy dokonać oceny tego oddziaływania. Jednakże określając zakres raportu organ pierwszej instancji naruszył art. 97 ust. 4 ustawy OOŚ, wskazując w pkt 3 lit. d rozstrzygnięcia, iż zakres raportu powinien określać oddziaływanie planowanej inwestycji na etapie jej funkcjonowania na pozostałe cenne wartości przyrodnicze znajdujące się w sąsiedztwie terenu inwestycyjnego wymienione w Załączniku I i II Dyrektywy Siedliskowej i w Załączniku I Dyrektywy Ptasiej. Jak wynika z powołanego przepisu, zakres raportu powinien być ograniczony do określenia oddziaływania inwestycji na obszar Natura 2000, przy czym przedmiotowa inwestycja zlokalizowana jest poza granicami wspomnianych obszarów Natura 2000. W związku z tym organ odwoławczy zobligowany był do uchylenia pkt 3 lit. d rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji i orzeczenia w tym zakresie na nowo. Podsumowując powyższe rozważania Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska wskazał, iż w przypadku istnienia wątpliwości co do rzeczywistego oddziaływania danego przedsięwzięcia na przedmioty ochrony obszaru Natura 2000, dopiero sporządzenie raportu o oddziaływaniu na ten obszar Natura 2000 pozwala organom ochrony przyrody na ustalenie, czy przedsięwzięcie to będzie znacząco negatywnie oddziaływać na ten obszar. Warunkiem niezbędnym dla uzgodnienia realizacji danego zamierzenia inwestycyjnego jest więc wykazanie, iż jego realizacja nie będzie znacząco negatywnie oddziaływać na przedmioty ochrony obszaru Natura 2000. Skargę na powyższe postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie S. C. reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, który zaskarżonemu postanowieniu zarzucił: 1. naruszenie przepisów postepowania mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia art. 138 § 1 w zw. z art. 144 w zw. z art. 15 kpa poprzez nierozpatrzenie zażalenia skarżącego w zakresie pkt 1-2 postanowienia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] kwietnia 2013 r. gdyż powyższe postanowienie zaskarżone zostało w całości , a organ odwoławczy rozpoznał je jedynie w części, tj. w zakresie pkt 3, a w pozostałym zakresie pozostawił jej bez rozpatrzenia, 2. naruszenie przepisów postępowania art. 77 kpa polegające na : a) pominięciu wskazanego w pkt 2 i 4 uzasadnienia wniosku z dnia 2 kwietnia 2013 r. sposobu magazynowania obornika i ścieków bytowych – wybudowanie płyty obornikowej oraz bezodpływowego zbiornika na ścieki co w konsekwencji doprowadziło do błędnego stwierdzenia, że istnieje zagrożenie dla środowiska przyrodniczego związane z zanieczyszczeniem wód powierzchniowych, b) pominięciu aktualnego stanu wiedzy i nauki w zakresie stwierdzonych zmian w anatomii budowy przełyku norki hodowlanej uniemożliwiają przeżycie norki hodowlanej poza fermą, a także wyników kontroli przeprowadzonych przez organ drugiej instancji, w trakcie których nie stwierdzono zagrożenia dla środowiska związanego z ucieczkami norek z fermy (nie stwierdzono problemu ucieczek - o czym świadczy też brak zaleceń w zakresie rozwiązań technicznych uniemożliwiających ucieczki, z czego wynika, że sa one wystarczające), c) pominięciu istnienia w środowisku naturalnym norki dziko żyjącej i przypisywaniu cech norki żyjącej od pokoleń na wolności i innych drapieżników norce hodowlanej, w tym błędne przyjęcie, iż gatunek norki amerykańskiej jest wyjątkowo trudny do utrzymania w warunków hodowli zamkniętej, d) błędne przyjęcie, iż norka hodowlana w przypadku uwolnienia z fermy do środowiska będzie stanowić zagrożenie dla gatunków objętych ochroną żyjących we wskazanych obszarach Natura 2000, przy braku przedstawienia analizy wpływu norki dziko żyjącej na tych terenach na gatunki chronione, e) błędne przyjęcie, iż źródłem pochodzenia norki amerykańskiej w przyrodzie na terenie Polski są osobniki pochodzące z hodowli, podczas gdy w literaturze wskazuje się na napływ tego gatunku do Polski z terenów Białorusi i b.ZSRR, notowany od lat 60-tych XX wieku, f) nieuwzględnieniu treści załącznika do pisma z dnia 2 kwietnia 2013 r. – mapy zawierającej plan zagospodarowania działek nr [...] w obrębie [...], gm. P., z której jednoznacznie wynika, że lokalizacja fermy koncentruje się w tylnej części dz. nr [...], a nie na całej powierzchni w/w działek, 3. naruszenie art. 97 ust. 3 i 4 w zw. z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko, poprzez błędną jego wykładnię polegającą na : - w pkt 3a - nakazaniu przedstawienia wszystkich elementów planowanego zagospodarowania terenu (...) w odniesieniu do cennych wartości przyrodniczych występujących zarówno w miejscu realizacji inwestycji oraz w strefie jej oddziaływania - podczas gdy ew. raport winien zostać ograniczony do wskazanych obszarów Natura 2000, gdyż przedmiotem postepowania jest kwestia nałożenia na inwestora obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania inwestycji na obszar Natura 2000, a nie na środowisko, a inwestycja planowana jest na nieruchomościach znajdujących się poza terenem Natura 2000, - w pkt 3b - nakazanie wykonania opisu siedlisk przyrodniczych i zwierząt stanowiących przedmiot ochrony obszaru Natura 2000 [...], podczas gdy z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, jakie w ocenie organu konkretne gatunki płazów są zagrożone, - w pkt 3c - nałożenie obowiązków, pomimo, że zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego ferma na etapie budowy, ze względu na jej znaczne oddalenie od terenu Natura 2000, nie może wpływać na ten obszar i wymienione w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia gatunki ptaków i płazów, - w pkt 3d - g - nakazanie wykonania obowiązków wykraczających poza obszary Natura 2000 i wskazane w zaskarżonym postanowieniu gatunki ptaków i płazów, nadto we wniosku i w dalszych pismach procesowych wskazano konkretne rozwiązania techniczne uniemożliwiające ucieczkę zwierząt z terenu farmy, 4. naruszenie art. 80 kpa poprzez pominięcie treści opinii R. K. dotyczącej wpływu norki amerykańskiej na Obszar Natura 2000, [...] w kontekście planowanej budowy fermy norek do 50 DJP na terenie działki nr [...] w obrębie [...], gm. P., załączonej do pisma z dnia 18 lipca 2013 r., 5. naruszenie prawa materialnego art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (zasada przezorności) poprzez przyjęcie, że brak jest pewności, że oddziaływanie planowanej inwestycji jest nieznaczące i błędne przyjęcie, iż będzie ono znaczące wpływać na obszar Natura 2000 [...] i obszar Natura 2000 [...], 6. naruszenie art. 97 ust. 2 w zw. z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko poprzez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu, iż organ nakłada obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania na obszar Natura 2000 w przypadku stwierdzenia, że przedsięwzięcie może oddziaływać na obszar Natura 2000, podasz gdy z powyższego przepisu wynika, że owo oddziaływanie winno być znaczące, w konsekwencji błędne uznanie, iż przedmiotowe przedsięwzięcie będzie znacząco oddziaływać na obszar Natura 2000. Pełnomocnik skarżącego S. C. wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia organu pierwszej instancji oraz zwrot kosztów postępowania sądowo administracyjnego opisała w uzasadnieniu skargi stan faktyczny sprawy i dotychczasowy przebieg postępowania, szczegółowo uzasadniając wskazane zarzuty. Do skargi dołączone zostały: kopia pisma skierowanego do M. C. z dnia 14 lutego 2014 r. z Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska dotyczącego wyników kontroli ferm hodowlanych zajmujących się hodowlą norki amerykańskiej, kopia notatki dla Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Środowiska dotycząca kontroli ferm norek hodowlanych. W odpowiedzi na skargę Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Pełnomocnik skarżącego złożyła do akt sprawy pismo z dnia 22 stycznia 2015 r., zaś na rozprawie pismo wraz z załącznikami artykułami naukowymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy, przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Wyjaśniając motywy wyroku rozstrzygającego niniejszą sprawę należy przede wszystkim zwrócić uwagę, iż w sprawie orzekał już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, który prawomocnym wyrokiem z dnia 9 maja 2014 r., sygn. akt. IV SA/Wa 588/14 uchylił zaskarżone postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2013 r. w przedmiocie nałożenia obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania na obszar Natura 2000. W uzasadnieniu wyroku Sąd zawarł ocenę prawną i wskazania dla organu administracji publicznej co do dalszego postępowania. Zgodnie bowiem z art. 153 ppsa ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, a jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w sprawie. Przez ocenę prawną, o której stanowi art. 153 ppsa, należy rozumieć osąd o prawnej wartości sprawy i może ona dotyczyć zarówno stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak też kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania takiej, a nie innej decyzji (wyrok WSA w Warszawie z 10 listopada 2006 r., I SA/Wa 1597/06, LEX nr 320090). Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciążący na organie administracji oraz sądzie, może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a także po wzruszeniu wyroku. W uzasadnieniu prawomocnego wyroku z dnia 9 maja 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 588/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia podał – odmiennie niż organ pierwszej instancji, że osobniki norki amerykańskiej (znajdujące się wolności) nie będą miały wpływu na populację kani i rudej i bielika. Sąd uznał, że utrzymanie w mocy zaskarżonego postanowienia organu pierwszej instancji w całości, bez dokonania zmian odnośnie zagrożenia dla poszczególnych gatunków świadczy o tym, że organ odwoławczy nie przeprowadził postępowania zgodnie z wymogami procedury administracyjnej. Skoro art. 63 ust. 4 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku wymaga od organów administracji określenia zakresu raportu o odziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko to zakres tego raportu musi być ustalony jednoznacznie. Sąd wskazał, że organ powinien ustalić jakie jest ewentualne zagrożenie ze strony norki amerykańskiej dla poszczególnych gatunków chronionych. Jednocześnie podkreślić należy, że Sąd nie zakwestionował konieczności przeprowadzania oddziaływania przedsięwzięcia na w/w obszary Natura 2000. Zasadniczą kwestią jest więc to, czy zaskarżone postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] września 2014 r. zostało wydane zgodnie z wytycznymi wyrażonymi w cytowanym wyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 maja 2014 r. W pierwszej kolejności odnosząc się do uznania przez organ drugiej instancji, że osobniki norki amerykańskiej (znajdujące się wolności) nie będą miały wpływu na populację kani i rudej i bielika to w konsekwencji doprowadziło do zmiany rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji, które Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska szczegółowo opisał na stronie 11 zaskarżonego postanowienia. W tym zakresie zdaniem Sądu, organ odwoławczy zastosował się do wytycznych wskazanych w uzasadnieniu powyżej opisanego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 maja 2014 r. Przeprowadzając ocenę zgodności z prawem podjętych w sprawie rozstrzygnięć należy stwierdzić, że zaskarżone postanowienie, jak i poprzedzające je postanowienie organu pierwszej instancji nie naruszają przepisów prawa materialnego, ani też przepisów prawa procesowego. Zgodnie z art. 59 ust. 1 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko wymaga realizacja następujących planowanych przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko: 1) planowanego przedsięwzięcia mogącego zawsze znacząco oddziaływać na środowisko; 2) planowanego przedsięwzięcia mogącego potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko, jeżeli obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko został stwierdzony na podstawie art. 63 ust. 1 tej ustawy. Wedle zaś art. 59 ust. 2 tej samej ustawy realizacja planowanego przedsięwzięcia innego niż określone w ust. 1 wymaga przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000, jeżeli: 1) przedsięwzięcie to może znacząco oddziaływać na obszar Natura 2000, a nie jest bezpośrednio związane z ochroną tego obszaru lub nie wynika z tej ochrony; 2) obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000 został stwierdzony na podstawie art. 96 ust. 1 tej ustawy. W sprawie bezsporne jest, że działki na których planowana jest inwestycja położone są w sąsiedztwie granicy obszaru Natura 2000. Dla stwierdzenia, czy planowane przedsięwzięcie spełnia przesłanki zawarte w art. 59 ust. 2 pkt 1 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku konieczne jest więc ustalenie, czy może ono znacząco oddziaływać na obszar Natura 2000. Ustalenie, czy zachodzi taka sytuacja odbywa się na zasadach określonych w rozdziale piątym zatytułowanym "Ocena oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000" działu V "Ocena oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko oraz na obszar Natura 2000" ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku. Zgodnie z przywoływanym przez organy administracji art. 96 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 72 ust. 1 pkt 3 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku organ właściwy do wydania decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu dla przedsięwzięcia, innego niż przedsięwzięcie mogące znacząco oddziaływać na środowisko, które nie jest bezpośrednio związane z ochroną obszaru Natura 2000 lub nie wynika z tej ochrony, jest obowiązany do rozważenia, przed wydaniem tej decyzji, czy przedsięwzięcie może potencjalnie znacząco oddziaływać na obszar Natura 2000. Stosownie do treści art. 96 ust. 3 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku, jeśli organ, o którym wyżej mowa uzna, że przedsięwzięcie, inne niż przedsięwzięcie mogące znacząco oddziaływać na środowisko, które nie jest bezpośrednio związane z ochroną obszaru Natura 2000 lub nie wynika z tej ochrony, może potencjalnie znacząco oddziaływać na obszar Natura 2000, wydaje postanowienie w sprawie nałożenia obowiązku przedłożenia właściwemu miejscowo regionalnemu dyrektorowi ochrony środowiska dokumentów wymienionych w punktach 1-5 tego przepisu. W myśl art. 97 ust. 1-2 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku regionalny dyrektor ochrony środowiska po otrzymaniu dokumentów, o których mowa w art. 96 ust. 3 powyższej ustawy, w przypadku stwierdzenia, że przedsięwzięcie może znacząco oddziaływać na obszar Natura 2000 postanowieniem nakłada obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000. Stosownie do treści art. 97 ust. 5 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku ustalenie, że przedsięwzięcie nie będzie znacząco oddziaływać na obszar Natura 2000 skutkuje wydaniem przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska postanowienia stwierdzającego, że brak jest potrzeby przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000. Według art. 98 ust. 1 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku po przeprowadzeniu oceny oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000 regionalny dyrektor ochrony środowiska wydaje postanowienie w sprawie uzgodnienia warunków realizacji przedsięwzięcia w zakresie oddziaływania na obszar Natura 2000. Stosownie do treści art. 98 ust. 3 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku dopiero ustalenie w postępowaniu ocenowym, że przedsięwzięcie może znacząco negatywnie wpływać na obszar Natura 2000, może skutkować odmową uzgodnienia warunków jego realizacji. Ustalenie zaś, że przedsięwzięcie nie będzie znacząco negatywnie oddziaływać na obszar Natura 2000 powoduje, że właściwy organ uzgadnia warunki jego realizacji (art. 98 ust. 2 pkt 1 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku). Postanowienie wydawane w oparciu o art. 97 ust. 1 i 2 wymienionej ustawy otwiera zatem drogę do przeprowadzenia postępowania ocenowego, które stanie się podstawą dla orzeczenia o uzgodnieniu lub odmowie uzgodnienia warunków realizacji przedsięwzięcia w zakresie oddziaływania na obszar Natura 2000. Podkreślić należy wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, że przepisy rozdziału piątego działu V ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku pozwalają dostrzec gradację przesłanek warunkujących wydanie określonych rozstrzygnięć właściwych organów administracji oraz warunkujących - w wyniku wydanych rozstrzygnięć - możliwość przejścia do kolejnych etapów postępowania. Należy podkreślić, że dla wydania postanowienia stwierdzającego obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000 nie jest niezbędne ustalenie, że przedsięwzięcie to będzie oddziaływać na obszar Natura 2000. Dla wydania takiego postanowienia wystarczające jest ustalenie stanu potencjalnego, tzn., że przedsięwzięcie może wpływać na taki obszar. Tym bardziej, nie jest w tym przypadku konieczne ustalenie, iż planowane przedsięwzięcie może znacząco i negatywnie wpływać na obszar Natura 2000. Ta bowiem kwestia jest przedmiotem ustalenia na etapie postępowania prowadzonego przez organy ochrony środowiska. Przedstawione wyżej uwarunkowania korespondują z zasadą przezorności (ostrożności), a także z zasadą prewencji (stosowania działań zapobiegawczych). Obie wskazane zasady są zasadami polityki Unii Europejskiej w dziedzinie ochrony środowiska i znajdują swe źródło w art. 191 ust. 2 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C z dnia 30 marca 2010 r. Nr 83/47 - wersja skonsolidowana). Stanowią więc one element krajowego porządku prawnego. Zasada przezorności zobowiązuje instytucję lub osobę, która zamierza podjąć określone działania do udowodnienia, że jej działalność nie spowoduje zagrożenia dla środowiska. W przypadku, gdy wykazanie braku zagrożenia dla środowiska nie jest możliwe, konieczne jest podjęcie działań chroniących środowisko. Z kolei zasada prewencji zakłada konieczność rozważenia potencjalnych skutków określonego działania i podjęcia na podstawie tej analizy działań zapobiegawczych. Obie wskazane zasady znajdują odzwierciedlenie w art. 6 dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz. Urz. UE L z dnia 22 lipca 1992 r. Nr 206/7). W ustawodawstwie krajowym ich realizacja następuje m.in. przez zawarte w dziale V ustawy ocenowej uregulowanie postępowania w sprawie oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko oraz na obszar Natura 2000. Obie zasady zostały wprost wyrażone w art. 6 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150 ze zm.), zgodnie z którym, kto podejmuje działalność mogącą negatywnie oddziaływać na środowisko, jest obowiązany do zapobiegania temu oddziaływaniu (ust. 1), oraz zgodnie z którym, kto podejmuje działalność, której negatywne oddziaływanie na środowisko nie jest jeszcze w pełni rozpoznane, jest obowiązany, kierując się przezornością, podjąć wszelkie możliwe środki zapobiegawcze (ust. 2). Na tle stanu faktycznego i prawnego przedmiotowej sprawy, respektowanie zasady przezorności oznacza, że w sytuacji, gdy brak pewności, iż oddziaływanie planowanego przedsięwzięcia na środowisko jest nieznaczące, to należy przyjąć, że może ono znacząco wpływać na obszar Natura 2000. Z kolei poszanowanie zasady prewencji będzie w takiej sytuacji oznaczać, iż zasadne jest stwierdzenie obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na obszar Natura 2000, które da odpowiedź na pytanie, czy przedsięwzięcie nie będzie znacząco negatywnie oddziaływać na ten obszar, czy też może będzie znacząco negatywnie oddziaływać na ten obszar, co z kolei - z uwzględnieniem przesłanek określonych w art. 34 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody - przesądzi o dopuszczalności lub niedopuszczalności uzgodnienia warunków realizacji planowanego przedsięwzięcia. Mając na względzie przedstawione rozumienie zasad przezorności i prewencji, a także powołane wyżej rozważania odnośnie do materialnoprawnego warunku wydania postanowienia o stwierdzeniu obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania na obszar Natura 2000 należy stwierdzić, że w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy zaistniała nie tylko formalna, ale i materialnoprawna podstawa do wydania takiego postanowienia. Organ administracji miał zatem obowiązek stwierdzenia przedmiotowego obowiązku. W podobnej rodzajowo sprawie Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 maja 2011 r., sygn.akt II OSK 447/11 wskazał "Zupełnie nietrafny jest zarzut naruszenia art. 96 ust. 3 ustawy z dnia 3 października 2008 r. Powołane bowiem w zaskarżonym wyroku zasady przezorności i prewencji – zasady polityki Unii Europejskiej w dziedzinie ochrony środowiska wskazują, iż to nie organ właściwy do wydania decyzji o warunkach zabudowy w sytuacji, gdy zamierzenie inwestycyjne ma być zlokalizowane w odległości kilku kilometrów od obszaru Natura 2000 ma rozstrzygać, czy przedsięwzięcie takie może znacząco oddziaływać na ten obszar. Zamierzona hodowla zwierząt futerkowych w takiej odległości od tego obszaru mogła bowiem zasadnie wywołać u organów administracji obu instancji wątpliwości, co do potencjalnego znaczącego oddziaływania na obszar Natura 2000". Organ drugiej instancji szczegółowo wyjaśnił motywy, które przemawiały za stwierdzeniem obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania planowanego przedsięwzięcia na środowisko, powołując się na dowody, które legły u podstaw wydanego rozstrzygnięcia. Jak wskazano, uzasadnienie tego postanowienia jest spójne i logiczne. Organ administracji uwzględnił rodzaj i charakterystykę planowanego przedsięwzięcia, jego usytuowanie względem obszaru specjalnej ochrony ptaków Natura 2000, a także możliwe oddziaływania na cele i przedmiot tego obszaru ochrony. Przedstawiona przez Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska argumentacja jest wystarczająca do ustalenia, że stwierdzenie obowiązku przeprowadzenia oceny było zasadne. Konkludując, ocena legalności zaskarżonego postępowania w granicach zakreślonych rozstrzygnięciem nie daje podstaw do stwierdzenia, że doszło do naruszenia prawa materialnego wskazanych w skardze. Zasadny jest zdaniem Sądu zarzut naruszenia przepisów postępowania tj. art. 138 § 1 w zw. z art. 144 kpa jednakże powyższe naruszenie przepisów postępowania nie miało wpływu na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia ponieważ pomimo niewskazania w komparycji postanowienia art. 138 § 1 pkt 1 kpa i niewskazanie, że "w pozostałym zakresie zaskarżone postanowienie utrzymuje w mocy" na stronie 7 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia organ odwoławczy wskazał "Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska przychyla się do stanowiska Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w S. i stwierdza, że w niniejszej sprawie istnieje konieczność przeprowadzania oddziaływania przedsięwzięcia na w/w obszary Natura 2000". Konstrukcja uzasadnienia organu odwoławczego wskazuje jednoznacznie, że Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska w całości rozpoznał zażalenie od postanowienia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w S. z dnia [...] kwietnia 2013 r. i odniósł się do zarzutów podniesionych w zażaleniu. Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla je w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie przepisów postępowania (inne niż dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego - art. 145 § 1 pkt 1 lit. b oraz stwierdzenia nieważności - art. 145 § 1 pkt 2) w takim stopniu, iż mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie przepisów postępowania może polegać w szczególności na niedopełnieniu wynikających z tych przepisów obowiązków organu lub uniemożliwieniu stronie skorzystania z przysługujących jej uprawnień procesowych albo błędnej wykładni tych przepisów (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2008, s. 357). Przez możliwość istotnego wpływania na wynik sprawy należy rozumieć prawdopodobieństwo oddziaływania naruszeń prawa procesowego na treść decyzji lub postanowienia, a więc ukształtowane nimi stosunki administracyjnoprawne materialne lub procesowe. Sąd uchylając z tych powodów decyzję lub postanowienie musi wykazać, że gdyby nie doszło do stwierdzonego w postępowaniu sądowym naruszenia przepisów postępowania, to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej mogłoby być inne (por. J. P. Tarno, op. cit., s. 211 oraz T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Postępowanie sądowoadministracyjne, Warszawa 2004, s. 305). Zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa i uchylenie decyzji może nastąpić wówczas, gdy naruszenie przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W takim wypadku rzeczą Sądu jest wykazanie, że uchybienie przepisom prawa procesowego przez organ orzekający było tak istotne, że przy poprawnym ich zastosowaniu brzmienie osnowy decyzji mogłoby być inne (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 października 2011 r., sygn. akt I OSK 915/11). Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 80 kpa polegający, zdaniem skarżącego na pominięciu opinii R. K. Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska na stronie 8 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wskazał "(...) większość ocen, charakterystyk i wniosków zawartych w przedstawionej opinii nie zasługuje na uwzględnienie z uwagi na fakt, iż nie zostały one poparte żadnymi opracowaniami naukowymi, a ponadto z dokumentów przestawionych przez pełnomocnika inwestora nie wynika, ażeby osoba sporządzająca powyższą opinię posiadała wiedzę z zakresu ocen oddziaływania przedsięwzięć na obszary Natura 2000 oraz wpływu norki amerykańskiej na te obszary". Zdaniem Sądu słuszne jest stanowisko organu. R. K. jest rzeczoznawcą Polskiej Izby Przemysłu Skórzanego w specjalności garbarstwo, futrzarstwo i odzież skórzana, natomiast przedmiotem niniejszego postepowania jest ocena oddziaływania planowanego przedsięwzięcia na obszary Natura 2000. Wskazać należy jednocześnie, że organ odwoławczy szczegółowo odniósł się do wszystkich opracowań dotyczących norki amerykańskiej zgłoszonych przez skarżącego, jak również sam przeprowadzając postępowanie dowodowe w sprawie na opracowania naukowe powołał się (np. Analiza oddziaływania norki amerykańskiej i szopa pracza na populacje zwierzyny drobnej w województwach lubuskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim, Stacja Badawcza - Ośrodek Hodowli Zwierzyny [...] w C., 2009.). Odnosząc się do publikacji przedstawionych przez stronę skarżącą, skonkretyzowanych w zarzutach skargi wskazać należy, iż informacje w nich zawarte nie przemawiają za odstąpieniem od konieczności przeprowadzenia oceny oddziaływania omawianej inwestycji na obszary Natura 2000, a wręcz przeciwnie świadczą o tym, iż kwestie związane z hodowlą norki amerykańskiej oraz jej wpływem na środowisko przyrodnicze nie są jednoznaczne i wymagają bardziej szczegółowej analizy właśnie w prowadzonym przez organ ochrony przyrody postępowaniu ocenowym. Kwestie podnoszone przez skarżącego w skardze winny być oceniane w postępowaniu , które będzie konsekwencją nałożenia obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania na obszar Natura 2000. Kontrola sądu dotyczy prawidłowości postępowania organu administracji, poprzedzającego wydanie rozstrzygnięcia. W szczególności polega ona na sprawdzeniu, czy wydanie postanowienia poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w przepisach art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa oraz w niniejszej sprawie zgodnie z art. 153 ppsa. Organy administracji w niniejszej sprawie uwzględniły wskazane wyżej przepisy i przeprowadziły postępowanie zgodnie z regułami, wynikającymi z kpa, ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie i ppsa rozważając wszystkie okoliczności mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).