IV SA/Wa 2490/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku H. P. z dnia 18 maja 2014 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi H. P. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] sierpnia 2013 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2014 r. odrzucił skargę H. P. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] sierpnia 2013 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. Powodem odrzucenia skargi było nieuiszczenie należnego wpisu pomimo wezwania. Przed wezwaniem skarżącego do uiszczenia wpisu od skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 23 stycznia 2014 r. odmówił mu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, natomiast Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 5 marca 2014 r. sygn. akt I OZ 149/14 oddalił zażalenie H. P. na to postanowienie. Powodem odmowy uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy było niewykazanie przez skarżącego rzeczywistych możliwości płatniczych, które przejawiło się przede wszystkim w nieudokumentowaniu przez niego deklarowanej wielkości zadłużenia oraz miesięcznych obciążeń związanych z jego spłatą, a także w nieusunięciu wątpliwości, jakie nasuwała konfrontacja wielkości podawanego przez stronę dochodu z wielkością miesięcznych obciążań budżetu domowego. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu powołanego postanowienia z dnia 5 marca 2014 r. podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, stwierdzając, że oświadczenia skarżącego nasuwają wątpliwości i nie ulega wątpliwości, że były one niewystarczające do oceny jego sytuacji materialnej i możliwości płatniczych. Sąd drugiej instancji skonstatował, że w sytuacji, gdy skarżący nie wykonał wezwania do nadesłania dokumentów potwierdzających wysokość zadłużenia i miesięczną wysokość kosztów jego spłaty, a także informacji i dokumentów dotyczących rodzaju i wysokości miesięcznych wydatków na podstawowe potrzeby życiowe, merytoryczne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy, było niemożliwe. Po doręczeniu skarżącemu (19 kwietnia 2014 r.) odpisu powołanego na wstępie postanowienia z dnia 10 kwietnia 2014 r. o odrzuceniu skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] sierpnia 2013 r., H. P. wystąpił z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Złożony do Naczelnego Sądu Administracyjnego w dniu 18 maja 2014 r. wniosek z dnia 18 maja 2014 r. został przekazany do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 21 maja 2014 r. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, podobnie jak w pierwszym wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący podał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Jako źródła utrzymania wymienił rentę w wysokości 1.773,35 zł miesięcznie i świadczenie z pomocy społecznej w wysokości 153 zł miesięcznie. Jako posiadany majątek wykazał: udział w 1/6 części w domu o powierzchni 150 m2, udział w 1/6 w mieszkaniu o powierzchni 220 m2, udział w 1/6 w nieruchomości gruntowej o powierzchni 2.000 m2, udział w 1/6 w nieruchomości gruntowej o powierzchni 1.500 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 3,33 ha. Skarżący oświadczył, że wydzierżawił gospodarstwo rolne, nie uprawia ziemi i nie zbiera plonów. Wskazał, że spłaca "prywatny dług" po 1.500 zł i pożyczkę w [...] po 166 zł. Z dochodu po dokonaniu spłat pozostaje mu 260,35 zł (1.926,35 – 1,666,00 = 260,35 zł). Nadmienił, że nie może uczestniczyć w czynnościach procesowych, jest niepełnosprawny, od ponad 10 lat jest okradany. Ponieważ nowo złożone przez skarżącego oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, podobnie jak zawarte w pierwszym wniosku o przyznanie prawa pomocy, było niewystarczające do dokonania oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych, a ponadto nasuwało wątpliwości co zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy, pismem z dnia 30 maja 2014 r. wezwano H. P. do złożenia dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń, potwierdzających jego stan majątkowy i dochody, to jest: a) wyciągów z wszelkich posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; b) dokumentu potwierdzającego aktualną wysokość otrzymywanej przez niego renty (np. kopii decyzji właściwego organu administracji ustalającej aktualną wysokość renty lub zaświadczenia właściwego organu); c) dokumentu potwierdzającego, że aktualnie otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153 zł miesięcznie (np. kopii decyzji właściwego organu administracji o przyznaniu tego świadczenia lub zaświadczenia właściwego organu); d) dokumentów potwierdzających, że spłaca zadłużenie (zarówno zadłużenie wobec [...], jak i zadłużenie prywatne) i potwierdzających aktualne saldo zadłużenia oraz wysokość miesięcznych rat spłaty (166 zł i 1.500 zł) (np. kopii umowy pożyczki w [...] wraz z harmonogramem spłat, informacji o aktualnym saldzie zadłużenia, oświadczenia osoby, która udzieliła mu pożyczki); e) oświadczenia o wydatkach ponoszonych na konieczne utrzymanie, ze wskazaniem źródeł poszczególnych wydatków oraz wysokości miesięcznych wydatków z poszczególnych źródeł (np. opłat za energię elektryczną, gaz, opał), a także udokumentowania tych wydatków (za pomocą faktur, rachunków); f) zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy (miasta); g) oświadczenia, czy aktualnie osiąga dochód z mieszkania i nieruchomości, których jest współwłaścicielem, a jeżeli nie, to dlaczego. W odpowiedzi, przy piśmie z dnia 30 czerwca 2014 r. skarżący nadesłał złożone już do akt sprawy przy piśmie z dnia 4 grudnia 2013 r.: 1) kopię zaświadczenia Burmistrza Gminy B. z dnia [...] maja 2013 r., potwierdzającego fakt wydzierżawiania nieruchomości rolnej, 2) kopię własnego oświadczenia z dnia [...] kwietnia 2013 r., w którym podał, że pożyczkę zaciągnął po powodzi w lipcu 1997 r., z renty w wysokości 1.745,42 zł spłaca po 1.500 zł bez prowizji i procentów, a także 3) kopię oświadczenia z dnia 20 maja 2013 r., w którym wskazał, że pożyczkę otrzymał od prywatnej osoby, zobowiązując się do zatrzymania do wiadomości wszystkich danych osobowych pożyczkodawcy. Podał ponadto, że wydzierżawił nieruchomość rolną i utrzymuje się z renty. Przy wzmiankowanym piśmie z dnia 30 czerwca 2014 r. H. P. przekazał także do Sądu: 4) kopie terminarza spłaty, dowodu wpłaty i zestawienia operacji na rachunku bankowym, z których wynika, że spłaca on raty kredytu w kwotach po 166,67 zł miesięcznie na rachunek [...] S.A., 5) kopię decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w P. z dnia [...] lutego 2013 r. o zmianie wysokości renty strukturalnej oraz wyciąg z rachunku bankowego, z którego wynika, że podana w oświadczeniu z dnia 14 listopada 2013 r. wysokość renty jest wielkością netto, 6) kopię decyzji Burmistrza Gminy B. z dnia [...] września 2011 r. o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 153,00 zł miesięcznie oraz kopię potwierdzenia wypłaty tego zasiłku w maju bieżącego roku, 7) a także kopię kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w kwietniu bieżącego roku przez pracownika socjalnego. W kwestionariuszu podano w szczególności aktualną łączą wysokość dochodu wg art. 8 ustawy o pomocy społecznej – wpisano 2.739,50 zł. W piśmie z dnia 30 czerwca 2014 r., przy którym skarżący przesłał opisane wyżej dokumenty, oświadczył on, że nie osiąga dochodu z mieszkania i nieruchomości, ponieważ nie ma zgody pozostałych właścicieli na wynajem. Podał ponadto, że nie ma faktur i rachunków za energię elektryczną i gaz, ponieważ nie jest podłączony, opał ma własny, dokupuje gaz w butli. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Jak już wyjaśniono skarżącemu w uzasadnieniu prawomocnego postanowienia z dnia 23 stycznia 2014 r. z treści powołanego przepisu wynika, że podstawą orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Przywołana regulacja nie pozostawia również wątpliwości, co do tego, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. To zatem wnioskodawca zobowiązany jest w sposób wystarczający i niebudzący wątpliwości wykazać w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, że jego możliwości płatnicze nie pozwalają na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, bądź, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią takich dokumentów możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia w tym zakresie. Co istotne, jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. Chociaż oświadczenie H. P. z dnia 18 maja 2014 r. o stanie rodzinnym majątku i dochodach jest niewystarczające do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych i budzi wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy, to skarżący po raz kolejny już wezwany w przedmiotowej sprawie do uzupełnienia wniosku o dokumenty źródłowe i dodatkowe oświadczenia, tylko częściowo uczynił zadość nałożonemu nań zobowiązaniu, uniemożliwiając tym samy dokonanie należytej oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Otóż zestawienie dochodów skarżącego z renty strukturalnej oraz zasiłku pielęgnacyjnego z deklarowaną przez niego wysokością obciążeń z tytułu spłaty zobowiązań kredytowych - zarówno wobec banku, jaki osoby prywatnej - wskazuje, że po spłacie rat pożyczkowo-kredytowych, do dyspozycji H. P. pozostaje około 260 zł miesięcznie (skarżący sam dokonał takiego zestawienia w punkcie 11 formularza wniosku z dnia 18 maja 2014 r.). W tej sytuacji, przy uwzględnieniu aktualnego poziomu cen dóbr niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, jak wyżywienie (skarżący oświadcza, że nie uprawia pola i nie zbiera plonów), czy ubranie oraz faktu, że skarżący ponosi chociażby koszty zakupu gazu w butlach, jego oświadczenia dotyczące źródeł dochodu oraz wielkości miesięcznych obciążeń budżetu domowego budzą wątpliwości i nie mogą być wystarczającą podstawą pozytywnego orzeczenia w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący w dalszym ciągu nie złożył do akt sprawy wiarygodnych dokumentów, które pozwoliłyby określić jego rzeczywiste możliwości płatnicze. W szczególności nie przedstawił żadnych informacji, które mogłyby uwiarygodnić uprzednio składane przez niego oświadczenia w zakresie deklarowanego zadłużenia u osoby prywatnej i wielkości obciążeń budżetu domowego z tytułu spłaty tego zadłużenia. Jak już wyjaśniono wnioskodawcy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 23 stycznia 2014 r., zobowiązanie się do niepodawania danych osobowych pożyczkodawcy, nie stanowi usprawiedliwienia dla braku należytego wykazania tej okoliczności w toku rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym Sąd, jako dysponent środków publicznych, decyduje o przesunięciu na Skarb Państwa ciężaru kosztów postępowania, zasadniczo należnych od strony tego postępowania. H. P. nie wykonał też należycie wezwania z dnia 30 maja 2014 r. w zakresie obejmującym złożenie oświadczenia o wydatkach ponoszonych na konieczne utrzymanie, ze wskazaniem źródeł poszczególnych wydatków oraz wysokości miesięcznych obciążeń z poszczególnych źródeł. Skarżący stwierdził tylko zdawkowo, że nie dysponuje rachunkami za gaz i energię elektryczną, ponieważ "nie jest podłączony", ma własny opał i dokupuje gaz w butli. Nie podał jednak chociażby wielkości wydatków na gaz, czy też na jedzenie, bądź ubranie. Deklarowany przez skarżącego stan ubóstwa powinien tymczasem wiązać się z konicznością skrupulatnego planowania wydatków gospodarstwa domowego, która to wiedza powinna znaleźć odzwierciedlenie w złożonym do akt sprawy, dokładnym oświadczeniu o ponoszonych wydatkach. Co prawda w świetle art. 246 § 1 ppsa skarżący nie jest zobowiązany do udowodnienia okoliczności istotnych dla orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy, to jednak ich wykazanie musi przybrać formę wiarygodnego oświadczenia, a w razie wątpliwości, co do tej wiarygodności, oświadczenie to musi zostać poparte stosownymi dokumentami źródłowymi. Gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji dochodowej i wydatkach gospodarstwa domowego wnioskującego o przyznanie prawa pomocy, budzi wątpliwości, Sąd, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych jakimikolwiek wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych oświadczeniach strony. Należy podkreślić, że konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane). Tymczasem, H. P., odpowiadając na wezwanie z dnia 30 maja 2014 r., w istocie zaniechał tej współpracy. Po raz kolejny już wykonał nałożone nań zobowiązanie tylko częściowo, składając niepełne oświadczenie i nie przedstawiając wszystkich niezbędnych dokumentów. Skarżący nie tylko nie udokumentował wielkości deklarowanego "prywatnego zadłużenia" i wysokości miesięcznych obciążeń z tego tytułu. Nie wskazał również wysokości wydatków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, ani ich nie udokumentował. Takie postępowanie wnioskodawcy z pewnością nie pozwala na ustalenie rzeczywistej relacji wysokości osiąganych przez niego dochodów do wielkości niezbędnych wydatków gospodarstwa domowego. Należy przypomnieć, że z treści powołanych wyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W sytuacji, gdy strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do ustalenia jej sytuacji rodzinnej i materialnej dokumentów lub oświadczeń, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06. Niepublikowane). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 ppsa (por. np. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05. Niepublikowane). Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1, należało orzec jak w postanowieniu.