IV SA/Wa 3383/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Piotr Korzeniowski po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu adwokata K. P. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 maja 2016 r. o odmowie przyznania kosztów pomocy prawnej w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Głównego Geodety Kraju z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 18 maja 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 3383/15. Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 3383/15 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przyznał skarżącemu M. S. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W dniu 22 stycznia 2016 r. Okręgowa Rada Adwokacka w [...] wyznaczyła dla skarżącego pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata K. P. W toku postępowania sądowego skarżący był reprezentowany przez substytutów pełnomocnika z urzędu: radcę prawnego K. Z. (na podstawie substytucji z dnia 21 marca 2016 r., k. 187 akt sądowych), adwokata D. D. (na podstawie substytucji z dnia 31 marca 2016 r., k. 192 akt sądowych) oraz aplikanta adwokackiego A. M. (na podstawie upoważnienia z dnia 16 maja 2016 r., k. 240 akt sądowych). Z protokołu rozprawy z dnia 22 marca 2016 r. wynika, że radca prawy K. Z., nie mogąc skontaktować się z adwokatem K. P., nie mogła przygotować się do rozprawy i w związku z tym złożyła wniosek o odroczenie rozprawy. Z kolei podczas rozprawy w dniu 17 maja 2016 r. strona skarżąca wypowiedziała adw. K. P. pełnomocnictwo do reprezentowania w niniejszym postępowaniu, ponieważ stwierdziła, że "przydzielony z urzędu adw. K. P. udzielał skarżącemu porad prawnych sprzecznych z prawem". Wyrokiem z dnia 17 maja 2016 r. Sąd oddalił skargę M. S. Obecny na rozprawie w dniu 17 maja 2016 r. aplikant adwokacki złożył załącznik do protokołu oraz wniósł o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu oświadczając, że nie zostały one opłacone w całości ani w części, a następnie po złożeniu tegoż oświadczenia aplikant, za zgodą Sądu, opuścił salę rozpraw, co miało miejsce jeszcze przed złożeniem przez sędziego sprawozdawcę sprawozdania z przebiegu sprawy. Postanowieniem z dnia 18 maja 2016 r. referendarz sądowy odmówił adwokatowi K. P. przyznania kosztów pomocy prawnej. W dniu 1 czerwca 2016 r. – w ustawowym terminie – adwokat K. P. wniósł sprzeciw, w którym stwierdził, że sprzeciw "nawet jeśli pochodzi od profesjonalnego pełnomocnika nie wymaga przedstawienia zarzutów w formie usystematyzowanego zbioru odstępuję od tego, przedstawiając zarzuty w treści uzasadnienia". W uzasadnieniu sprzeciwu adwokat, polemizując z uzasadnieniem postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 maja 2016 r. oświadczył, że nigdy nie rozmawiał ze skarżącym M. S. Odbył natomiast w dniu 16 maja 2016 r. rozmowę z "pełnomocniczką p. M. S. (...), przedstawiając jej widziane przeze mnie możliwe do rozstrzygnięcia oraz spostrzeżenia na niniejszą sprawę i sposób jej zakończenia". Jednakże, jak oświadczył, ze względu na tajemnicę adwokacką nie może przedstawić argumentacji prawnej jaką zaprezentował w blisko dwugodzinnej rozmowie. W ocenie pełnomocnika, być może córka skarżącego była niezadowolona z zaprezentowanego stanowiska. Ocena, że porada była sprzeczna z prawem jest nieuprawniona, jednocześnie ocena taka dokumentuje, zdaniem pełnomocnika, udzielenie pomocy prawnej w ogóle. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z treścią art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Jednocześnie, zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej, przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, stosuje się do postępowań wszczętych po dniu jej wejścia w życie. Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. W związku z powyższym stwierdzić należy, że w nowym stanie prawnym, obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. Rozpoznając sprzeciw w pierwszej kolejności należy odnieść się do stwierdzenia pełnomocnika, że "sprzeciw (...) nawet jeśli pochodzi od profesjonalnego pełnomocnika nie wymaga przedstawienia zarzutów" i wyjaśnić, że w świetle art. 259 § 1 zdanie drugie i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprzeciw wniesiony przez adwokata wymaga uzasadnienia, zaś sprzeciw wniesiony przez adwokata niezawierający uzasadnienia sąd odrzuci na posiedzeniu niejawnym. Ustanowionemu w ramach prawa pomocy adwokatowi należy się wynagrodzenie oraz zwrot niezbędnych i udokumentowanych wydatków na zasadach określonych w art. 250 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodnie z powołanym przepisem adwokat wyznaczony w ramach przyznanego prawa pomocy otrzymuje wynagrodzenie na zasadach określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów dokonane w ramach pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Należy w tym miejscu podkreślić, że wynagrodzenie, o którym mowa w powołanym przepisie jest związane z faktycznym udzieleniem pomocy prawnej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2005 r., sygn. akt OZ 720/04, Lex nr 156687). Przewidziany w art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2015 r. poz. 615 z późn. zm.) obowiązek Skarbu Państwa ponoszenia kosztów nieopłaconej przez strony pomocy prawnej z urzędu dotyczy pomocy "udzielonej", a zatem powstaje w momencie rozpoczęcia wykonywania przez adwokata czynności związanych bezpośrednio z udzieleniem pomocy stronie, dla której został on wyznaczony. Udzielenie pomocy prawnej przez pełnomocnika powinno zmierzać bezpośrednio do poprawy lub ochrony sytuacji prawnej osoby, której udzielana jest pomoc (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., I KZP 15/05, Lex nr 151472 i postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 września 2012 r., II FZ 727/12, Lex nr 1221331). Uprawnieniem i obowiązkiem Sądu jest natomiast ustalenie, czy pomoc ta została rzeczywiście udzielona. Trzeba bowiem mieć na względzie, że przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika powoduje, że Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z opłaceniem jego wynagrodzenia, zaś Sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. W tym zakresie Sąd powinien przede wszystkim rozważyć, czy czynność, za którą pełnomocnik domaga się opłaty, spełnia podstawowe elementy profesjonalizmu. Reprezentowana strona ma bowiem prawo wymagać, by czynności pełnomocnika były skuteczne, adekwatne do stanu sprawy i zgodne z prawem. Tym samym przez faktyczne udzielenie pomocy prawnej należy rozumieć profesjonalne działanie wyznaczonego adwokata i znajomość obowiązujących przepisów prawa (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 sierpnia 1997 r., II CZ 88/97, Lex nr 31820 i z dnia 16 marca 2000 r., I PZ 86/99, Lex nr 460165 oraz postanowienia Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: we Wrocławiu z dnia 20 września 2009 r., II SA/Wr 221/09, Lex nr 772245 i w Warszawie z dnia 17 lipca 2009 r., II SA/Wa 491/08, Lex nr 1055443). Rozstrzygając wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim to, czy czynność, za którą pełnomocnik domaga się opłaty, spełnia podstawowe elementy profesjonalizmu. Jeżeli bowiem czynności pełnomocnika polegały na zaniechaniu albo na działaniu, jednakże działanie to z przyczyn formalnych nie wywołało żadnych skutków prawnych, to nie można przyjąć, że czynność została w istocie zrealizowana. Nie sposób pominąć funkcji jakie powinna spełniać instytucja nieopłaconej pomocy prawnej. Chodzi tu o funkcję dyscyplinującą, która w stosunku do pełnomocnika powinna przejawiać się koniecznością dołożenia maksymalnej staranności w realizacji nałożonych obowiązków, zapłata bowiem za nie pochodzi ze środków Skarbu Państwa. Nie bez znaczenia pozostaje funkcja społeczna, gdyż uprawniony do pomocy prawnej z urzędu nie może pozostawać w przeświadczeniu, że udzielona mu pomoc jest pomocą iluzoryczną (zob. S. Babiarz i inni, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2009 r. wyd. 2, s. 366-367). Powyższy pogląd znajduje odzwierciedlenie w literaturze postępowania cywilnego, mając odniesienie również do procedury sądowoadministracyjnej, zgodnie z nim, jeśli czynności podejmowane przez wyznaczonego pełnomocnika, nie mają charakteru "pomocy prawnej" z uwagi na ich sprzeczność z zasadami profesjonalizmu, brak jest podstaw do przyznania adwokatowi ze środków Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2000 r., I PZ 86/99, Lex nr 460165 i z dnia 10 grudnia 2001 r. I PKN 248/01, Lex nr 52256), jak również w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., I FSK 854/05, Lex nr 293151). W świetle powyższego, jeżeli wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika pismo procesowe z przyczyn formalnych nie wywołało żadnych skutków prawnych, to nie można przyjąć, aby czynność procesowa, której zamierzał on dokonać została w istocie zrealizowana, a co za tym idzie trudno uznać, że ma ona charakter pomocy prawnej (por. orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 listopada 2010 r., IV SA/Gl 645/09 (Lex nr 758402). W rozpatrywanej sprawie czynnością pomocy prawnej udzielonej z urzędu jest sporządzenie przez wyznaczonego pełnomocnika załącznika do protokołu rozprawy z dnia 17 maja 2016 r. oraz jak wynika ze sprzeciwu dwugodzinna rozmowa z córką skarżącego. Zauważyć również trzeba, że w toku postępowania sądowego skarżący był reprezentowany przez substytutów pełnomocnika z urzędu: radcę prawnego K. Z. (na podstawie substytucji z dnia 21 marca 2016 r., k. 187 akt sądowych), adwokata D. D. (na podstawie substytucji z dnia 31 marca 2016 r., k. 192 akt sądowych) oraz aplikanta adwokackiego A. M. (na podstawie upoważnienia z dnia 16 maja 2016 r., k. 240 akt sądowych). Z protokołu rozprawy z dnia 22 marca 2016 r. wynika, że radca prawy K. Z., nie mogąc skontaktować się z adwokatem K. P., nie mogła przygotować się do rozprawy i w związku z tym złożyła wniosek o odroczenie rozprawy. Z kolei podczas rozprawy w dniu 17 maja 2016 r. strona skarżąca wypowiedziała adw. K. P. pełnomocnictwo do reprezentowania w niniejszym postępowaniu, ponieważ stwierdziła, że "przydzielony z urzędu adw. K. P. udzielał skarżącemu porad prawnych sprzecznych z prawem". Ponadto obecny na rozprawie w dniu 17 maja 2016 r. aplikant adwokacki po złożeniu załącznika do protokołu rozprawy i po złożeniu wniosku o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, za zgodą Sądu, opuścił salę rozpraw, co miało miejsce jeszcze przed złożeniem przez sędziego sprawozdawcę sprawozdania z przebiegu sprawy. Tymczasem fundamentalnym znaczeniem dla oceny faktycznego wykonania pomocy prawnej przez profesjonalnego pełnomocnika występującego z urzędu musi być fakt udzielenia rzeczywistej pomocy prawnej reprezentowanemu podmiotowi. Samo zapoznanie się z aktami sprawy w dniu 13 maja 2016 r. nie prowadzi do osiągnięcia zasadniczego celu pomocy prawnej z urzędu, tj. pełnej realizacji prawa do sądu reprezentowanego podmiotu. Czynności podjęte przez substytutów wyznaczonego pełnomocnika i aplikanta adwokackiego nie stanowiły faktycznie udzielonej pomocy prawnej i nie miały wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. Dlatego wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przyznawane jest za pomoc prawną faktycznie udzieloną. Nie można tracić z pola widzenia faktu, że wynagrodzenie pełnomocnikowi z urzędu jest przyznawane ze środków publicznych. Z powyższych względów sąd rozpoznający wniosek o przyznanie tego wynagrodzenia ma zarazem uprawnienie, jak i obowiązek ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. Zgodnie z powołanym na wstępie przepisem art. 250 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wyznaczony adwokat otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Zasady powyższe określa obowiązujące od dnia 1 stycznia 2016 r. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801), z tym, że stosownie do § 22 tego rozporządzenia do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji, tj. przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461 z późn. zm.). Przyznanie stronie adwokata jest jedną z form prawa pomocy określonej w art. 244 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i ma na celu urzeczywistnienie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść między innymi kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Pełnomocnikowi ustanowionemu na podstawie art. 244 powołanej ustawy należy się wynagrodzenie, w zakresie określonym w art. 250 § 1 powołanej ustawy, jedynie za pomoc prawną rzeczywiście udzieloną. Postanowienie o przyznaniu pomocy prawnej oznacza, że Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z wynagrodzeniem pełnomocnika z urzędu, a nadto że Sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. Oznacza to uprawnienie i obowiązek Sądu ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r., OZ 720/04). Pełnomocnik z urzędu ustanowiony w ramach przyznanego stronie prawa pomocy otrzymuje zatem wynagrodzenie, o którym mowa w art. 250 § 1 powołanej ustawy, w związku z faktycznym udzieleniem pomocy prawnej. Wnioskodawca nie wykazał więc wykonania ciążącego na nim obowiązku świadczenia pomocy prawnej na rzecz skarżącego, podczas gdy w myśl art. 250 § 1 powołanej ustawy wynagrodzenie należy się adwokatowi za pomoc prawną rzeczywiście udzieloną i odpowiednio wykazaną przed sądem. W tym stanie rzeczy okoliczności sprawy nie uzasadniały uwzględnienia zgłoszonego żądania i dlatego należało orzec jak w sentencji, na podstawie art. 250 a contrario ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.