IV SA/Wa 664/09

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Joanna Dziedzic po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia I. z siedzibą w B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia I. z siedzibą w B. na decyzję Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenia I. z siedzibą w B. zwróciło się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 16 maja 2009 r. oraz znajdujących się w aktach postępowania: kopii zaświadczenia Starosty B. z dnia 20 września 2005 r. i potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii regulaminu wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym. Wszystkie wydatki na swoją działalność pokrywa ze składek członkowskich. Stowarzyszenie nie posiada majątku, rachunku bankowego, a jedyny jego dochód to 50 zł rocznie z tytułu składek od 5 członków. Działalność Stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej jego członków. Działa ono m.in. poprzez występowanie z uwagami, wnioskami, opiniami i skargami do władz administracyjnych i sądowych w sprawach dotyczących ochrony ludności i środowiska naturalnego przed promieniowaniem elektromagnetycznym od źródeł technicznych, a także ochrony od innych zagrożeń środowiska. W dniu 8 czerwca 2009 r. (data stempla pocztowego) na wezwanie referendarza sądowego do akt niniejszej sprawy wnioskodawca złożył pismo z dnia 7 czerwca 2009 r., w którym oświadczył, iż Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku ani nie uzyskuje żadnej pomocy finansowej, z której musiałoby się rozliczać. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszej kolejności należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Jak wskazano powyżej, zgodnie z punktem 8.2 regulaminu Stowarzyszenia I. działa ono m.in. poprzez występowanie ze skargami do sądów. Chcąc realizować swoją działalność musi się ono więc liczyć także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej powoływanej również jako P.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykazałoby, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba jednak przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regulaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Stowarzyszenie prowadząc działalność, która obejmuje m.in. występowanie w postępowaniach sądowych, powinno liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział ze celowy i mieć przygotowane na ten cel odpowiednie środki finansowe. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. W razie trudności przy finansowaniu prowadzonej działalności, przed sięgnięciem po środki z budżetu państwa, zarząd Stowarzyszenia w pierwszej kolejności powinien zaś wprowadzić takie rozwiązania organizacyjne (ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), aby zapewnić sobie we własnym zakresie środki niezbędne do prowadzenia tej działalności. Niepodejmowanie kroków zmierzających do zapewnienia takich środków nie może zatem przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania organizacji na państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, spowodowałoby, że faktycznie działalność stowarzyszenia stałaby się finansowana ze środków publicznych, a to prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06.). Należy zauważyć, że od momentu założenia Stowarzyszenia I. – tj. od sierpnia 2005 r. – liczy ono stale 5 członków, zaś wysokość składek członkowskich – 10 zł - co najmniej od 2007 r. pozostaje niezmienna, co jest wiadome referendarzowi sądowemu z urzędu (zob. postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 sierpnia 2007 r., IV SA/Wa 1377/07). W sytuacji, gdy nawet ceny usług, których nabycie wnioskodawca wskazuje jako niezbędne dla skutecznego prowadzenia działalności regulaminowej, tj. ceny usług pocztowych, w przeciągu 2005-2009 r. wzrosły, brak inicjatywy zarządu Stowarzyszenia w zakresie zwiększenia środków operacyjnych Stowarzyszania, np. poprzez zwiększenie składki członkowskiej, świadczy o tym, że Stowarzyszanie nie podejmuje wszelkich niezbędnych kroków w celu zdobycia funduszy na pokrycie wydatków związanych z jego funkcjonowaniem, co w świetle przesłanek art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. należy ocenić jako brak wykazania, że strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wobec powyższego wniosek Stowarzyszenia o zwolnienie od kosztów sądowych uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., należało orzec jak w postanowieniu.