IV SA/Wa 807/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Szymańska (spr.) Sędziowie: Sędzia del. SO Aleksandra Westra Sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 lutego 2018 r. sprawy ze skargi S. C. na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania uwierzytelnionej kopii akt sprawy 1. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...]; 2. zasądza od Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu na rzecz S. C. kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez S. C. jest postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu wydane na podstawie art. 74 § 2, art. 124 § 1 i 2 oraz art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 k.p.a. o utrzymaniu w mocy własnego postanowienia nr ... z dnia ... grudnia 2016r. o odmowie wydania uwierzytelnionej kopii dokumentacji zebranej w toku postępowania administracyjnego prowadzonego przez Prezesa Instytutu Pamięci na wniosek S. C. o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 693, ze zm.), zwanej dalej "ustawą o działaczach opozycji". Stan sprawy przedstawia się następująco. W dniu ... grudnia 2016 r. do siedziby Instytutu Pamięci wpłynął wniosek S. C. o przesłanie uwierzytelnionej kopii istotnej dla rozstrzygnięcia dokumentacji zebranej w sprawie o wydanie decyzji administracyjnej co do spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Strona podkreśliła, że jej wiek i stan zdrowia nie pozwala na zapoznanie się z aktami postępowania w siedzibie Oddziału Instytutu Pamięci w ... . Do wniosku dołączone zostało m.in. zaświadczenie lekarskie z dnia ... października 2016 r. W dniu ... grudnia 2016 r. Prezes Instytutu Pamięci wydał postanowienie nr ... o odmowie wydania uwierzytelnionej kopii dokumentacji zebranej w toku postępowania administracyjnego, istotnej dla rozstrzygnięcia toczącej się sprawy. Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. S. C. podniósł, że zaskarżone postanowienie jest wadliwe, rażąco krzywdzące i narusza jego interes w zapoznaniu się z materiałami, których on nigdy nie widział i nie posiadał. W opinii S. C. dokumenty te zostały spreparowane przez Służbę Bezpieczeństwa w czasie gdy przebywał on w areszcie z zarzutami popełnienia przestępstwa zagrożonego karą śmierci. Skarżący stwierdził, że ze względu na wiek i stan zdrowia udokumentowany zaświadczeniem lekarskim nie może udać się do siedziby Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w ... . Prezes Instytutu Pamięci rozpatrując ten wniosek przytoczył wyrok NSA z dnia 20 maja 2014 r. (sygn. akt II OSK 2997/12) gdzie podkreślono, że organ administracji nie ma obowiązku wykonywania, nawet odpłatnie, kserokopii dokumentów zawartych w aktach i dostarczania ich strome, gdyż utrwalanie wiadomości zawartych w aktach administracyjnych w postaci notatek lub odpisów przepis art 73 § 1 k.p.a. jednoznacznie powierza stronie, bez względu na użyte przez nią w tym celu środki techniczne. NSA podkreślił, że konieczne jest zbadanie i uzasadnienie ważnym interesem strony wydania uwierzytelnionych kopii. Za wydaniem wierzytelnych kopii nie przemawia także okoliczność, że w celu uzyskania zwykłego odpisu skarżący musiałby udać się do siedziby organu, co naraziłoby go na koszty. Organ zauważył, że akta sprawy zostały przekazane do Oddziału Instytutu Pamięci w ... , którego siedziba leży blisko miejsca zamieszkania S. C. Organ stwierdził, że nie byłyby to duże koszty dotarcia do siedziby IPN w ..., a stan zdrowia skarżącego nie jest taki, że schorzenia nie uniemożliwiają mu skorzystania z pomocy innej osoby w dokonywaniu czynności w niniejszym postępowaniu (pełnomocnik). Zdaniem organu nie jest zasadny zarzut, że organ uniemożliwia stronie realizację jej procesowych uprawnień, gdyż Prezes Instytutu Pamięci przesłał akta w celu ich udostępnienia do siedziby tej jednostki organizacyjnej Instytutu Pamięci, która znajduje się najbliżej miejsca zamieszkania S. C. Organ nie ma obowiązku udostępniania stronie akt w miejscu zamieszkania lub wykonywania uwierzytelnionych kopii akt sprawy zamiast umożliwienia skorzystania stronie z uprawnień, o których mowa w art. 73 § 1 K.p.a. (w siedzibie oddziału). Zwrócono uwagę, że strona postępowania powinna przy dokonywaniu czynności w postępowaniu administracyjnym wykazać należytą staranność, co wynika z bogatego orzecznictwa dotyczącego przywracania terminu, który został przez stronę uchybiony. Zdaniem organu S. C. nie wykazał istnienia przeszkody uniemożliwiającej mu skorzystanie ze swoich procesowych uprawnień. Nie jest nią bowiem schorzenie przewlekłe, tylko choroba nagła, ewentualnie choroba na tyle poważna, że uniemożliwia stronie wykonywanie czynności życia codziennego przy jednoczesnym braku możliwości wyręczenia się inną osobą. Skarżący nie wykazał jednak, że w ciągu tak długiego okresu jaki upłynął od momentu przesłania akt do Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w ..., do dnia ich zwrotu do siedziby organu, nie mógł ustanowić pełnomocnika do dokonania prostej czynności postępowania administracyjnego. Nie wykazał też innych okoliczności mogących wskazywać na ważny interes, który uzasadniałby przesłanie uwierzytelnionej kopii dokumentacji sprawy. Dalej wskazano, że S. C. domaga się najprawdopodobniej m.in. udostępnienia tej części akt administracyjnych, która stanowi kopie dokumentów archiwalnych wytworzonych i zgromadzonych przez służbę bezpieczeństwa. Dokumenty te zostały przywołane w uzasadnieniu decyzji nr ... z dnia ... sierpnia 2016 r o odmowie potwierdzenia, że S. C. spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Ta część akt administracyjnych może być jednak udostępniona jedynie w trybie szczególnym, określonym w art. 30 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575), lub innym trybie szczególnym wskazanym w tej ustawie lub w ustawie z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. z 2016 r. poz. 1721, z późn. zm.). Wszelkie bowiem dokumenty zgromadzone przez organy bezpieczeństwa państwa, a następnie przekazane do archiwum Instytutu Pamięci, mogą być udostępniane tylko i wyłącznie po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego uregulowanego przepisami szczególnymi, a nie regułami ogólnymi zawartymi w k.p.a. Skargę na powyższe postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł S. C. Skarżący w zakresie dotyczącym odmowy wydania uwierzytelnionej kopii dokumentacji wglądu do akt przechowywanych w IPN podkreśla, że ze względu na stan zdrowia został pozbawiony wglądu do akt przechowywanych w IPN i obrony dobrego imienia. Podkreśla, że w przeszłości na podstawie wówczas obowiązujących wadliwych przepisów został uwięziony i torturowany. Został także objęty zainteresowaniem służby bezpieczeństwa. Twierdzi, że niekonsekwentne są twierdzenia zawarte w zaskarżonym postanowieniu, że mógł ustanowić pełnomocnika do wglądu do akt, tymczasem nikt poza osobą skarżącego nie mógł tych dokumentów oglądać. Nie akceptuje wyjaśnień organu, że mógł zapoznać się z aktami sprawy. Twierdzi, że nie unikał możliwości zapoznania się z aktami w terminie wyznaczonym przez organ, było to jednak niemożliwe ze względu na jego stan zdrowia i podeszły wiek. Podnosi, że jest szansa na poprawę jego zdrowia i i prosi o możliwość zapoznania się z aktami aby mógł się do nich ustosunkować. Do skargi został dołączony plik dokumentacji lekarskiej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga podlegała uwzględnieniu, przy wydaniu bowiem zaskarżonego postanowienia doszło do uchybienia przepisom procesowym w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z wniosku skarżącego toczyło się przed Prezesem IPN postępowanie w sprawie potwierdzenia, że S. C. spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Postępowanie to zakończyło się ostateczną decyzją o utrzymaniu w mocy decyzji tegoż samego organu z dnia ... sierpnia 2016r. o odmowie potwierdzenia, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 wspomnianej ustawy. W toku powyższego postępowania skarżący wystąpił o przesłanie uwierzytelnionej kopii dokumentacji zebranej w toku omawianego postępowania prowadzonego na podstawie ustawy o działaczach opozycji. Rozpoznając ów wniosek organ wydał zaskarżone postanowienie. Zdaniem Sądu jednakże nie wyjaśniono w sprawie przedmiotu żądania, a w dalszej kolejności nie uzasadniono, że skarżący nie wykazał braku istnienia przesłanki "ważnego interesu strony", która jest wymagana dla uzyskania uwierzytelnionych odpisów. Jeśli chodzi o pierwszą kwestię to słusznie wskazano, że S. C. domaga się najprawdopodobniej m.in. udostępnienia tej części akt administracyjnych, która stanowi kopie dokumentów archiwalnych wytworzonych i zgromadzonych przez służbę bezpieczeństwa. Ta część akt administracyjnych może być jednak udostępniona jedynie w trybie szczególnym, określonym w art. 30 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575), dalej ustawa o IPN lub innym trybie szczególnym wskazanym w tej ustawie lub w ustawie z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. z 2016 r. poz. 1721, z późn. zm.). Zgodnie z art. 1 pkt 1 ustawy o IPN reguluje ona ewidencjonowanie, gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie, zabezpieczenie, udostępnianie i publikowanie dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r., a także organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, dotyczących: a) popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r.: – zbrodni nazistowskich, – zbrodni komunistycznych, – innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne, b) innych represji z motywów politycznych, jakich dopuścili się funkcjonariusze polskich organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości albo osoby działające na ich zlecenie, a ujawnionych w treści orzeczeń zapadłych na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2015 r. poz. 1583), c) działalności organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5. Ustawa ta powołuje Instytut Pamięci Narodowej m.in. w celu realizacji powyższego zadania. Definicja legalna pojęcia "dokumentu" w rozumieniu tej ustawy została zawarta w art. 7 ustawy o IPN. Oznacza to, że wszelkie dokumenty zgromadzone przez organy bezpieczeństwa państwa w rozumieniu art. 5 ustawy o IPN, a następnie przekazane do archiwum Instytutu Pamięci, mogą być udostępniane tylko i wyłącznie po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego uregulowanego przepisami szczególnymi, nie zaś ogólna procedurą wynikająca z przepisów k.p.a. Z tego względu organ ma obowiązek ustalić w niniejszej sprawie przedmiot żądania skarżącego tj. jakich konkretnie żąda uwierzytelnienia dokumentów znajdujących się w aktach postępowania prowadzonego na podstawie art. 4 ustawy. Organ tymczasem stwierdza, że skarżący "najprawdopodobniej" domaga się kopii dokumentów archiwalnych wytworzonych przez organy bezpieczeństwa. Jeżeli byłyby w części to dokumenty objęte szczególnym trybem udostępniania, uzyskanie ich wierzytelnych odpisów nie następuje w oparciu o art. 73 § 2 k.p.a. Konieczne byłoby wówczas uzyskanie jednoznacznego stanowiska czego dokładnie domaga się skarżący. Stosownie natomiast do art. 73 § 2 k.p.a. strona może żądać uwierzytelnienia odpisów lub kopii akt sprawy lub wydania jej z akt sprawy uwierzytelnionych odpisów, o ile jest to uzasadnione ważnym interesem strony. Istota sprawy sprowadza się zatem do prawidłowej oceny owego ważnego interesu strony, jeśli idzie o te dokumenty, które nie są objęte ustawą o IPN. Organ odmawiając wydania dokumentów powołuje się na fakt, że zostały one przesłane do wglądu skarżącemu do Oddziału IPN w ..., aby zapewnić łatwiejszy tryb wglądu poprzez dojazd do bliżej położonego miasta. Dokonuje także oceny stanu zdrowia skarżącego stwierdzając, że stwierdzone schorzenia nie umożliwiają skorzystania z pomocy innej osoby, choćby poprzez ustanowienie pełnomocnika. Ponadto z zaświadczeń nie wynika, że S. C. nie może samodzielnie wykonywać czynności życia codziennego. W ocenie Sądu argumenty wskazane przez organ nie wyczerpują dostatecznie odmowy wydania uwierzytelnionych odpisów. Po pierwsze sama możliwość bardziej komfortowego i możliwego do realizacji wglądu do akt administracyjnych nie wyklucza domagania się wydania z akt dokumentów w jakiejkolwiek to formie przewidzianej przez art. 73 § 2 k.p.a. Otóż bardzo często uprzednie osobiste zapoznanie się z aktami daje stronie asumpt do żądania wydania konkretnych już dokumentów. Nie można zatem zamiennie traktować prawa do wglądu do akt i sporządzania przez stronę notatek, kopii czy odpisów (art. 73 § 1 k.p.a.) z prawem do żądania uwierzytelnienia przez organ czy też uzyskania uwierzytelnionych odpisów (art. 73 § 2 k.p.a.), a do tego zmierza stanowisko Prezesa IPN. Dalej organ sugeruje, że skarżący może ustanowić pełnomocnika do wglądu do akt. To także nie może stanowić podstawy do odmowy gdyż organ nie może narzucać stronie aby ta posłużyła się pełnomocnikiem. Prawo strony do ustanowienia pełnomocnika jest jej wyłączną decyzją i z różnych powodów, choćby brak osoby zaufanej (stosunek pełnomocnictwa opiera się m.in. na zaufaniu) strona nie będzie mogła zrealizować tego prawa. Zresztą na kwestię tę zwrócił organ, bo na str. 2 uzasadnienia przytacza stanowisko skarżącego, że nie ma on bliskiej osoby, którą mógłby upoważnić. Nie oznacza to jednak, że istniejące prawo do ustanowienia pełnomocnika wyklucza, czy też pozbawia stronę prawa wynikającego z art. 73 § 2 k.p.a. Dalsza kwestia, która posłużyła do odmowy to ocena stanu zdrowia skarżącego, którą przeprowadził samodzielnie organ. Po pierwsze, organ nie ma ku temu przygotowania, aby w oparciu o dokumentację medyczną czynić ustalenia co do możliwości osobistego zapoznania się skarżącego z dokumentacją sprawy. Po drugie cały czas należy pamiętać, że prawo do osobistego wglądu do akt (czy nawet przy pomocy pełnomocnika) nie zastępuje i nie jest równoznaczne z prawem uzyskania uwierzytelnionych kopii lub odpisów. Należy bowiem podkreślić, że regulacje zawarte w art. 73 § 1 i § 2 k.p.a. mają inny zakres oraz charakter. Jeśli bowiem chodzi o prawo wglądu do akt, to stronie służy ono bez ograniczeń. Realizuje się ono poprzez zapoznanie się z treścią wszystkich dokumentów, jak również poprzez utrwalenie na własny użytek wiadomości zawartych w aktach poprzez ich notowanie lub wykonywanie odpisów czy odrysów. Zatem strona ma prawo sporządzania notatek, kopii i odpisów, natomiast uzyskiwanie uwierzytelnionych odpisów pozostaje pod kontrolą organu administracji i jest regulowane normą omawainego art. 73 § 2 k.p.a. W tym wypadku wymagane jest wykazanie ważnego interesu w uzyskaniu dokumentów. Organ wskazuje, że skarżący nie wykazał przeszkody uniemożliwiającej mu skorzystanie z uprawnień procesowych w postaci choroby czy też niemożności ustanowienia pełnomocnika (str. 4 uzasadnienia). Tymczasem nawet gdyby skarżący był zdrowy i sprawny oraz zamieszkiwał w ..., jak również ustanowiłby pełnomocnika może niezależnie od tego ubiegać się o uwierzytelnione kopie znajdujących się w aktach dokumentów. Należy bowiem odróżnić uprawnienie wynikające z art. 73 § 1 k.p.a. z uprawnieniem statuowanym w § 2 tego przepisu. Organ zatem powinien przedmiotem oceny i postępowania wyjaśniającego uczynić ów ważny interes prawny skarżącego, nie zaś wywodzić, że stworzył takie warunki skarżącemu, aby tenże miał możliwość osobistego wglądu do akt, czy też posłużył się osobą trzecią celem uzyskania takiego wglądu. Jedynym kryterium decydującym o prawie do uzyskania uwierzytelnionych odpisów jest ważny interes strony i nie może być on zastąpiony prawem do wglądu do akt sprawy. Zauważyć należy, że ważnym interesem strony, o którym mowa w art. 73 § 2 k.p.a. może być posiadanie uwierzytelnionych odpisów poszczególnych dokumentów z akt administracyjnych tak dla potrzeb prowadzonego postępowania w sprawie, jak i w celu ich wykorzystania w innych postępowaniach prawnych (vide wyrok NSA z dnia 2 września 2009 r., II GSK 19/09 oraz wyrok NSA z 4 lutego 2014r. sygn. akt II OSK 2118/12). Organ zatem miał obowiązek rozważenia czy okoliczności podawane przez skarżącego mogą stanowić ważny interes strony nie zaś wykazywać, że skarżącemu stworzono warunki, aby dokonał osobistego wglądu do akt, a stan jego zdrowia nie wyklucza takiej czynności. W świetle powyższych okoliczności stwierdzić należy, że zaskarżone postanowienie zapadło z naruszeniem przepisów procesowych tj. art. 7 i 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 73 § 2 k.p.a. co skutkuje uchyleniem zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 k.p.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 k.p.a. bowiem skarżący uiścił wpis sądowy od skargi w wysokości ... zł. O wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu orzeknie referendarz sądowy na posiedzeniu niejaw