IV SA/Wa 961/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Wójcik po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku radcy prawnego M. P. o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi P. M. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy nadania statusu uchodźcy postanawia: oddalić wniosek. Postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 961/15 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przyznał skarżącemu P. M. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W dniu 21 kwietnia 2015 r. Okręgowa Izba Radców Prawnych w [...] wyznaczyła dla skarżącego pełnomocnika z urzędu w osobie radcy prawnego M. P. W piśmie z dnia 21 grudnia 2015 r. (złożonym bezpośrednio w Biurze Podawczym tutejszego Sądu w dniu 23 grudnia 2015 r.) wyznaczony w sprawie pełnomocnik z urzędu sporządził opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wydanego w sprawie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie 30 września 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 961/15 oddalającego skargę, doręczonego wraz z uzasadnieniem pełnomocnikowi skarżącego w dniu 9 listopada 2015 r. Wyrok ten uzyskał walor prawomocności w dniu 10 grudnia 2015 r. wobec niewniesienia od niego środka odwoławczego. Pełnomocnik skarżącego wniósł również o przyznanie kosztów za sporządzenie powyższej opinii wskazując, że koszty te nie zostały zapłacone w całości ani w części. Zarządzeniem z dnia 11 stycznia 2016 r. referendarz sądowy wezwał radcę prawnego M. P. do nadesłania dowodu doręczenia skarżącemu opinii z dnia 21 grudnia 2015 r. o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 30 września 2015 r., złożonej w Sądzie w dniu 23 grudnia 2015 r., zakreślając siedmiodniowy termin do dokonania czynności pod rygorem odmowy przyznania wynagrodzenia za udzieloną pomoc prawną. W piśmie z dnia 3 lutego 2016 r. pełnomocnik stwierdził, że nie był zobowiązany do wykazania, że doręczył stronie opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Zdaniem pełnomocnika przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu obowiązującym do dnia 15 sierpnia 2015 r., nie zawierały terminu do złożenia przedmiotowej opinii. W celu jednak zadośćuczynieniu zobowiązaniu, w załączeniu pełnomocnik nadesłał dowód nadania opinii w dniu 2 lutego 2016 r. na adres skarżącego. Postanowieniem z dnia 3 lutego 2016 r. referendarz sądowy odmówił pełnomocnikowi przyznania kosztów za pomoc prawną z urzędu. W dniu 23 lutego 2016 r. pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia podnosząc, że nie jest uzasadniona odmowa przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej tylko na tej podstawie, że opinia o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej została sporządzona i przekazana sądowi i skarżącemu już po upływie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Ustanowionemu w ramach prawa pomocy radcy prawnemu należy się wynagrodzenie oraz zwrot niezbędnych i udokumentowanych wydatków na zasadach określonych w art. 250 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.). Zgodnie z powołanym przepisem radca prawny wyznaczony w ramach przyznanego prawa pomocy otrzymuje wynagrodzenie na zasadach określonych w przepisach o opłatach za czynności radców prawnych dokonane w ramach pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Należy w tym miejscu podkreślić, że wynagrodzenie, o którym mowa w powołanym przepisie jest związane z faktycznym udzieleniem pomocy prawnej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2005 r., sygn. akt OZ 720/04, Lex nr 156687). Przewidziany w art. 223 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 507 z późn. zm.) obowiązek Skarbu Państwa ponoszenia kosztów nieopłaconej przez strony pomocy prawnej z urzędu dotyczy pomocy "udzielonej", a zatem powstaje w momencie rozpoczęcia wykonywania przez radcę prawnego czynności związanych bezpośrednio z udzieleniem pomocy stronie, dla której został on wyznaczony. Udzielenie pomocy prawnej przez pełnomocnika powinno zmierzać bezpośrednio do poprawy lub ochrony sytuacji prawnej osoby, której udzielana jest pomoc (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., I KZP 15/05, Lex nr 151472 i postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 września 2012 r., II FZ 727/12, Lex nr 1221331). Uprawnieniem i obowiązkiem Sądu jest natomiast ustalenie, czy pomoc ta została rzeczywiście udzielona. Trzeba bowiem mieć na względzie, że przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika powoduje, że Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z opłaceniem jego wynagrodzenia, zaś Sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. W tym zakresie Sąd powinien przede wszystkim rozważyć, czy czynność, za którą pełnomocnik domaga się opłaty, spełnia podstawowe elementy profesjonalizmu. Reprezentowana strona ma bowiem prawo wymagać, by czynności pełnomocnika były skuteczne, adekwatne do stanu sprawy i zgodne z prawem. Tym samym przez faktyczne udzielenie pomocy prawnej należy rozumieć profesjonalne działanie wyznaczonego radcy prawnego i znajomość obowiązujących przepisów prawa (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 sierpnia 1997 r., II CZ 88/97, Lex nr 31820 i z dnia 16 marca 2000 r., I PZ 86/99, Lex nr 460165 oraz postanowienia Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: we Wrocławiu z dnia 20 września 2009 r., II SA/Wr 221/09, Lex nr 772245 i w Warszawie z dnia 17 lipca 2009 r., II SA/Wa 491/08, Lex nr 1055443). Rozstrzygając wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim to, czy czynność, za którą pełnomocnik domaga się opłaty, spełnia podstawowe elementy profesjonalizmu. Jeżeli bowiem pismo procesowe z przyczyn formalnych nie wywołało żadnych skutków prawnych, to nie można przyjąć, że czynność została w istocie zrealizowana. Nie sposób pominąć funkcji jakie powinna spełniać instytucja nieopłaconej pomocy prawnej. Chodzi tu o funkcję dyscyplinującą, która w stosunku do pełnomocnika powinna przejawiać się koniecznością dołożenia maksymalnej staranności w realizacji nałożonych obowiązków, zapłata bowiem za nie pochodzi ze środków Skarbu Państwa. Nie bez znaczenia pozostaje funkcja społeczna, gdyż uprawniony do pomocy prawnej z urzędu nie może pozostawać w przeświadczeniu, że udzielona mu pomoc jest pomocą iluzoryczną (zob. S. Babiarz i inni, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2009 r. wyd. 2, s. 366-367). Powyższy pogląd znajduje odzwierciedlenie w literaturze postępowania cywilnego, mając odniesienie również do procedury sądowoadministracyjnej, zgodnie z nim, jeśli czynności podejmowane przez wyznaczonego pełnomocnika, nie mają charakteru "pomocy prawnej" z uwagi na ich sprzeczność z zasadami profesjonalizmu, brak jest podstaw do przyznania adwokatowi ze środków Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2000 r., I PZ 86/99, Lex nr 460165 i z dnia 10 grudnia 2001 r. I PKN 248/01, Lex nr 52256), jak również w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., I FSK 854/05, Lex nr 293151). W świetle powyższego, jeżeli wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika pismo procesowe z przyczyn formalnych nie wywołało żadnych skutków prawnych, to nie można przyjąć, aby czynność procesowa, której zamierzał on dokonać została w istocie zrealizowana, a co za tym idzie trudno uznać, że ma ona charakter pomocy prawnej (por. orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 listopada 2010 r., IV SA/Gl 645/09 (Lex nr 758402). W rozpatrywanej sprawie czynnością pomocy prawnej udzielonej z urzędu jest sporządzenie przez wyznaczonego pełnomocnika opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wydanego w sprawie wyroku oddalającego skargę. Fundamentalne znaczenie dla oceny faktycznego wykonania pomocy prawnej przez profesjonalnego pełnomocnika występującego z urzędu musi być fakt umożliwienia reprezentowanemu podmiotowi zapoznania się z tą opinią. Samo sporządzenie takiej opinii nie prowadzi do osiągnięcia zasadniczego celu pomocy prawnej z urzędu, tj. pełnej realizacji prawa do sądu reprezentowanego podmiotu. Podmiot, któremu stosowna opinia nie została przedstawiona, może być bowiem z różnych powodów pozbawiony możliwości zapoznania się z profesjonalną oceną szans co do zasadności wniesienia środka odwoławczego. Dlatego wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przyznawane jest za pomoc prawną faktycznie udzieloną. Nie można tracić z pola widzenia faktu, że wynagrodzenie pełnomocnikowi z urzędu jest przyznawane ze środków publicznych. Z powyższych względów sąd rozpoznający wniosek o przyznanie tego wynagrodzenia ma zarazem uprawnienie, jak i obowiązek ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. W przypadku natomiast, gdy pomoc prawna polega na sporządzeniu dla strony opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, pełnomocnik powinien wykazać, że opinia nie tylko została sporządzona, lecz także przekazana stronie. Zgodnie z powołanym na wstępie przepisem art. 250 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wyznaczony radca prawny otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności radców prawnych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Zasady powyższe określa obowiązujące od dnia 1 stycznia 2016 r. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. poz. 1805), z tym, że stosownie do § 22 tego rozporządzenia do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji, tj. przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 z późn. zm.). Przyznanie stronie radcy prawnego jest jedną z form prawa pomocy określonej w art. 244 powołanej pomocy i ma na celu urzeczywistnienie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść między innymi kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Pełnomocnikowi ustanowionemu na podstawie art. 244 powołanej ustawy należy się wynagrodzenie, w zakresie określonym w art. 250 § 1 powołanej ustawy, jedynie za pomoc prawną rzeczywiście udzieloną. Decyzja o przyznaniu pomocy prawnej oznacza, że Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z wynagrodzeniem pełnomocnika z urzędu, a nadto że Sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. Oznacza to uprawnienie i obowiązek Sądu ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r., OZ 720/04). Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. przewiduje w § 14 ust. 2 pkt 2 lit. b przyznanie opłaty radcy prawnemu w sytuacji sporządzenia opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, co należy – w ocenie Sądu – odnieść również do sytuacji, z którą mamy do czynienia w sprawie, tj. gdy radca prawny udziela pomocy prawnej poprzez sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Pełnomocnik z urzędu ustanowiony w ramach przyznanego stronie prawa pomocy otrzymuje zatem wynagrodzenie, o którym mowa w art. 250 § 1 powołanej ustawy w związku z faktycznym udzieleniem pomocy prawnej. W przypadku, gdy pomoc prawna polega na sporządzeniu dla strony opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, pełnomocnik powinien wykazać, że opinia została sporządzona i przekazana stronie. W rozpatrywanej sprawie referendarz sądowy w dniu 11 stycznia 2016 r. podjął czynności w celu ustalenia, czy pomoc prawna została rzeczywiście udzielona, tj. czy pełnomocnik skarżącego nie tylko sporządził opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, ale również, czy przekazał ją stronie. Dlatego też tenże pełnomocnik został wezwany do udokumentowania powyższej okoliczności poprzez nadesłanie dowodu doręczenia skarżącemu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wydanego w sprawie wyroku. Odpowiadając na powyższe wezwanie w piśmie z dnia 3 lutego 2016 r. pełnomocnik stwierdził, że nie był zobowiązany do wykazania, że doręczył stronie opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, gdyż przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu obowiązującym do dnia 15 sierpnia 2015 r., nie zawierały terminu do złożenia przedmiotowej opinii. W celu jednak zadośćuczynieniu zobowiązaniu, w załączeniu pełnomocnik nadesłał dowód nadania w dniu 2 lutego 2016 r. opinii na adres skarżącego. Zdaniem Sądu, doręczenie skarżącemu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej po upływie terminu do wniesienia tegoż środka odwoławczego od wyroku Sądu i po uzyskaniu przez tenże wyrok waloru prawomocności, świadczy o nienależytej staranności po stronie profesjonalnego pełnomocnika. Profesjonalny pełnomocnik, jakim jest radca prawny, zamiast wdawać się w arogancką polemikę z zarządzeniem referendarza sądowego, w odpowiedzi na wezwanie winien był złożyć stosowne pismo procesowe, w którym określiłby, w jaki sposób dostarczył skarżącemu opinię o niezasadności wnoszenia skargi kasacyjnej i nie jest przy tym konieczne, aby nastąpiło to listem poleconym za potwierdzeniem odbioru (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2015 r., sygn. akt II FZ 910/15, dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie można zaakceptować stanowiska pełnomocnika, z którego zdaje się wynikać, że to do pełnomocnika należy uznanie, który brak formalny jest na tyle istotny, że należy go uzupełnić, a którą część wezwania można zignorować. Stronie wezwanej do uzupełnienia braków formalnych złożonego pisma nie przysługuje jakikolwiek margines interpretacyjny odnośnie sposobu wykonania wezwania, jeżeli zawiera ono w sposób szczegółowy i wyraźny czynności, których wykonanie jest wymagane do nadania sprawie dalszego biegu (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2008 r., I FSK 536/08, LEX nr 440115 i z dnia 26 marca 2015 r., II FSK 4024/14 – dostępne także na wskazanej wyżej stronie internetowej). Z przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie wynika, aby pełnomocnik był uprawniony do wykonywania w sposób dowolny kierowanych do niego wezwań przez Sąd, czy też oceniania, czy wezwanie jest zasadne, czy też zasadne nie jest. Mając na względzie wykształcenie prawnicze, którym legitymuje się pełnomocnik będący radcą prawnym występujący w niniejszej sprawie, stosowne przygotowanie i znajomość procedur sądowoadministracyjnych zapewniające prawidłowe prowadzenie sprawy, stwierdzić należy, że powinien on być świadomy skutków niewypełnienia wezwania, niezależnie od tego czy w jego przekonaniu braki te w ogóle istniały, a jeśli tak, to czy były na tyle istotne, że wymagały uzupełnienia. Sąd wyraża pogląd, że samo przedstawienie wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu pisemnej opinii o niezasadności wnoszenia skargi kasacyjnej nie może stanowić o pełnym udzieleniu pomocy prawnej skarżącemu. Stanowić może natomiast takąż pomoc prawną przedstawienie opinii wraz z potwierdzeniem przez samego skarżącego, że opinię otrzymał, czego w tej sprawie zabrakło. Pełnomocnik w terminie otwartym do wniesienia skargi kasacyjnej nie poinformował skarżącego o swojej opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Na takie oświadczenie zamieszczone w piśmie z dnia 21 grudnia 2015 r. a przesłane skarżącemu w dniu 2 lutego 2016 r. było już za późno. Wnioskodawca nie wykazał więc wykonania ciążącego na nim obowiązku świadczenia pomocy prawnej na rzecz skarżącego w zakresie sporządzenia opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. W myśl art. 250 § 1 powołanej ustawy w związku z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. wynagrodzenie należy się natomiast za pomoc prawną rzeczywiście udzieloną i odpowiednio wykazaną przed sądem. Dokonana przez wyznaczonego pełnomocnika czynność nie ma więc w ocenie Sądu charakteru pomocy prawnej, gdyż została podjęta w sprzeczności z zasadami profesjonalizmu. W tym stanie rzeczy okoliczności sprawy nie uzasadniały uwzględnienia zgłoszonego żądania i dlatego należało orzec jak w sentencji, na podstawie art. 250 a contrario ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.