IV SO/Wa 54/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie z wniosku Z. B. o wymierzenie grzywny Pierwszemu Prezesowi Sądu Najwyższego za nieprzekazanie skargi (wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę) Z. B. z dnia 27 października 2016 r. na bezczynność Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego w przedmiocie rozpoznania skargi postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Z. B. w piśmie z dnia 5 grudnia 2016 r. złożył wniosek o wymierzenie grzywny Pierwszemu Prezesowi Sądu Najwyższego za nieprzekazanie skargi (wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę) Z. B. z dnia 27 października 2016 r. na bezczynność Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego w przedmiocie rozpoznania skargi. Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W większości rubryk formularza wniosku z dnia 5 grudnia 2016 r. przeznaczonych na oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach (w tym: nr 6 - oświadczenie o stanie rodzinnym; nr 10 – dochody; nr 7.2.1. - oszczędności zgromadzone na rachunkach bankowych oraz w gotówce, nr 7.2.2. - papiery wartościowe i inne prawa majątkowe i nr 8 - stan majątkowy osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym) skarżący wpisał "nie dotyczy". W rubrykach przeznaczonych na oświadczenie majątku nieruchomym podał, że posiada dom o powierzchni 90 m2 (w tym mieszkanie o powierzchni około 12 m2), a także nieruchomość rolną o powierzchni 0,58 ha, która jest obsiewana zbożem, ale obecnie jest zalana z powodu nieusunięcia skutków powodzi. Oświadczył ponadto (rubryka nr 7.2.3.), że ma bardzo duże wierzytelności, które są przedmiotem postępowań sądowych. W uzasadnieniu wniosku Z. B. stwierdził, że nie pracuje nigdzie zawodowo, nie ma żadnych dochodów i z tego względu nie wypełnia zeznań podatkowych. Wskazał, że jak dotąd komornicy masowo umarzali postępowania egzekucyjne, jednakże inne nadal – zupełnie niesłusznie – prowadzą. Dalej podał, że nigdy nie dostał żadnych zapomóg. Stwierdził, że wydatki ma, jak każdy, na średnim poziomie utrzymania, zaś wydatki na skutki powodzi w 2010 r. są ogromne. Nadmienił, że nie jest ubezpieczony od 2004 r., a leki kupuje bez recepty. Oświadczył, że z opóźnieniem płaci rachunki za energię elektryczną, ma własne szambo, wodę z własnej studni i własny opał. Wskazał również, że ma ogromne zadłużenie, ponieważ pożycza pieniądze od osób prywatnych w ten sposób, że pożyczając od jednego oddaje drugiemu, a zadłużenie rośnie, z tym że coś odrobi. Jak stwierdził, z powodu fikcyjnych sądów cywilnych ma inne spore zadłużenie, z tym, że nie wiadomo, kto komu i ile jest winien. Ponieważ oświadczenie z dnia 5 grudnia 2016 r. było niewystarczające do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego oraz budziło wątpliwości, w piśmie z dnia 6 marca 2017 r. wezwano go do złożenia w terminie 7 dni dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń potwierdzających stan majątkowy i dochody, to jest do: a) złożenia szczegółowego oświadczenia o źródłach utrzymania w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz o wysokości źródeł utrzymania - w szczególności należało wyjaśnić, skąd skarżący czerpie środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, na przykład na zakup żywności i ubrania; b) złożenia oświadczenia dotyczącego wielkości i rodzaju pomocy od osób trzecich (krewnych, znajomych); c) przedstawienia oświadczenia darczyńców o wielkości i rodzaju świadczonej przez nich pomocy; d) przedstawienia zestawienia wydatków ponoszonych na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych (wyżywienie, utrzymanie mieszkania, media, środki czystości itp.) w okresie ostatnich 3 miesięcy, e) nadesłania wyciągów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich 3 miesięcy. W odpowiedzi, w piśmie z dnia 13 marca 2017 r., Z. B. stwierdził, że: 1. złożone przez niego oświadczenie o stanie majątkowym jest prawidłowo wypełnione i kwestia źródeł utrzymania jest wyczerpująco wyjaśniona, zatem - poza tym, że pożycza pieniądze od osób prywatnych, a drugim oddaje, zaś zadłużenie rośnie, a on coś tam odrobi - nie ma nic do dodania; 2. nikt mu nie pomaga; 3. nie istnieli darczyńcy, którzy udzielali mu pomocy; 4. nie rozumie wezwania w zakresie obejmującym zestawienie wydatków ponoszonych na zaspokojenie potrzeb życiowych, bo nie składa paragonów za zakupy, za energię elektryczną płaci około 28 zł, zaś inne wydatki nie są realizowane, bo nie ma na to środków, albo przychodzą wezwania na rozprawy w związku z zaległościami; 5. nie ma kont bankowych, a gdyby takie były, to komornicy już dawno by je wyczyścili. Mając powyższe na uwadze, należało zważyć, co następuje. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Stosownie natomiast do treści art. 252 § 1 ppsa osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Z kolei art. 255 ppsa stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Mając na względzie treść powołanych przepisów, w pierwszej kolejności należy wskazać, że podstawą orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy może być wyłącznie ocena rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie tego prawa, przy czym z art. 246 § 1 ppsa jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie żądania w tym zakresie. Jeśli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 ppsa uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. Z. B. domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Oznacza to, że zobligowany jest do wykazania, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak wskazano, skarżący w większości rubryk formularza wniosku przeznaczonych na oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wpisał "nie dotyczy". Tylko w rubrykach przeznaczonych na oświadczenie o majtku nieruchomym wymienił dom o powierzchni 90 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 0,56 ha, a ponadto wskazał (w rubryce nr 7.2.3.), że ma "bardzo duże" wierzytelności. W uzasadnieniu wniosku Z. B. podał natomiast informacje, które po pierwsze są niewystarczające do ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i dochodowej oraz możliwości płatniczych, a po drugie budzą wątpliwości, co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Z jednej bowiem strony Z. B. przedstawił nader lakoniczne dane o źródłach utrzymania - wskazał, że nie pracuje zawodowo, nie ma żadnych dochodów, nie wypełnia zeznań podatkowych, nie dostał żadnych zapomóg, natomiast ma ogromne zadłużenie, ponieważ zapożycza się u osób prywatnych, a zadłużenie spłaca, zaciągając kolejne pożyczki. Z drugiej natomiast strony skarżący stwierdził, że ma wydatki, jak każdy na średnim poziomie, płaci – chociaż z opóźnieniem – rachunki za energię elektryczną, a także kupuje leki bez recepty. Na podstawie przedstawionych przez wnioskodawcę danych można zatem tylko wnioskować, że zapewnia on sobie konieczne utrzymanie, nie pracując jednak zawodowo i nie korzystając z pomocy organów administracji powołanych do niesienia pomocy osobom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej, której nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Informacja o ogromnym zadłużeniu może wskazywać, że właśnie w ten sposób (zapożyczając się) skarżący zapewnia sobie środki utrzymania. W tej sytuacji, w pierwszej kolejności konieczne było jednoznaczne ustalenie, jakie są rzeczywiste źródła utrzymania skarżącego oraz jaka jest ich wielkość. Powyższemu służyło wystosowane do Z. B. wezwanie z dnia 6 marca 2017 r. w części obejmującej lit. a), lit. b) i lit. c). Wnioskodawcę zobowiązano zatem do podania dokładnych danych w tym zakresie, w szczególności poprzez wskazanie, skąd czerpie środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, do złożenia oświadczenia o wielkości i rodzaju pomocy, jakiej udzielają mu osoby trzecie (rodzina, znajomi), a także oświadczeń osób, które udzielają pomocy, o wielkości i rodzaju tej pomocy. Odpowiedź Z. B. na wezwanie w opisanym wyżej zakresie bynajmniej nie czyni zadość nałożonemu nań zobowiązaniu. Przeciwnie, świadczy ona o tym, że skarżący nie zamierza precyzować i uzupełniać informacji o źródłach utrzymania podanych w oświadczeniu z dnia 5 grudnia 2016 r. i uznaje je za wystarczające do rozpoznania wniosku. Po pierwsze bowiem, w odpowiedzi – udzielonej w piśmie z dnia 13 marca 2017 r. – wnioskodawca jednoznacznie stwierdził, że złożone przez niego oświadczenie majątkowe jest prawidłowo wypełnione, kwestia źródeł utrzymania jest wyczerpująco wyjaśniona i nic więcej nie ma tu do dodania. Po drugie, chociaż pośrednio – oświadczając, że nikt mu nie pomaga i nie otrzymuje darowizn - potwierdził, że źródło jego utrzymania stanowią zaciągane pożyczki, to nie podał choćby przybliżonej ich kwoty, ani jakichkolwiek szczegółowych danych o wielkości środków utrzymania, jakimi dysponuje. Z. B. nie przedstawił także zestawienia wydatków ponoszonych przez niego na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych (lit. e), które pozwoliłoby określić relację wielkości środków, jakimi dysponuje, a wysokością kosztów koniecznego utrzymania. Usprawiedliwienia zaniechania wnioskodawcy w tym zakresie bynajmniej nie stanowi twierdzenie, że nie składa paragonów za zakupy. Deklarowany przez wnioskodawcę brak możliwości wygospodarowania środków na pokrycie jakichkolwiek kosztów postępowania powinien wszakże wiązać się z konicznością skrupulatnego kontrolowania środków utrzymania i planowania niezbędnych wydatków, która to wiedza powinna znaleźć odzwierciedlenie w złożonym, dokładnym oświadczeniu o źródłach utrzymania, ich wysokości i wielkości ponoszonych wydatków. Opisana postawa skarżącego, który przedstawia niepełne i nieprecyzyjne dane o źródłach swojego utrzymania i ich wielkości oraz o wysokości niezbędnych wydatków, a następnie nie wykonuje należycie wezwania mającego na celu uzupełnienie i sprecyzowanie podanych informacji, uniemożliwia przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nienależyte wykonanie przez Z. B. wezwania z dnia 6 marca 2017 r. uniemożliwiło bowiem weryfikację jego oświadczenia z dnia 23 grudnia 2016 r. oraz ustalenie, jakie są jego rzeczywiste źródła utrzymania i jaka jest ich wysokość, a także określenie realnych możliwości płatniczych skarżącego. Jak natomiast wskazano, z treści powołanych wyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W sytuacji, gdy strona postępowania uchyla się od złożenia dokumentów niezbędnych do ustalenia jej sytuacji materialnej, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06. Niepublikowane). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 ppsa (por. np. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05. Niepublikowane). Trzeba podkreślić, że gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji finansowej wnioskodawcy jest niewystarczające do dokonania pełnej oceny jego możliwości płatniczych i budzi wątpliwości, referendarz sądowy, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych twierdzeniach strony. W takiej sytuacji konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (referendarzem sądowym) w ustalaniu rzeczywistych możliwości płatniczych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane). Tymczasem, Z. B., udzielając odpowiedzi na wezwanie z dnia 6 marca 2017 r., w istocie tej współpracy zaniechał. Samo przekonanie strony o tym, że przysługuje jej prawo pomocy, bez próby bliższego wyjaśnienia stanu faktycznego, i to nawet na wystosowane do niej wezwanie, nie uzasadnienia uwzględniania jej żądania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2010 r. sygn. akt I OZ 115/10. Niepublikowane. Dostępne: LEX nr 591337 oraz http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak wskazano, podstawą pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o prawo pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan rodzinny, majątkowy i dochodowy strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Ustaleniu tych okoliczności służyło wezwanie z dnia 6 marca 2017 r. Odstępując od należytego wykonania rzeczonego wezwania, Z. B. uniemożliwił uwzględnienie przedmiotowego wniosku. Odmowa przyznania prawa pomocy niniejszym postanowieniem nie oznacza więc, że ustalono, iż wykazane przez wnioskodawcę stan rodzinny, majątkowy i możliwości płatnicze pozwalają na poniesienie kosztów postępowania. Odmowa przyznania prawa pomocy podyktowana jest w tym przypadku nienależytym, sprowadzającym się do przedstawienia niepełnych i nieprecyzyjnych informacji wykonaniem nałożonego na stronę zobowiązania do uzupełnienia oświadczenia z dnia 5 grudnia 2016 r., które spowodowało, iż nie da się ustalić, że skarżący spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w postanowieniu.