V SA/Wa 1242/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – sędzia WSA Marek Krawczak po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 7 września 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z dnia [...] maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu dofinansowania postanawia: - utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 7 września 2017 r. Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i synem, posiada działkę rolną o pow. 400 m2 oraz lokal użytkowy służący do prowadzenia przychodni o pow. około 400 m2. Oświadczył, że prowadzi działalność gospodarczą i uzyskuje miesięczny dochód w wysokości około 30.000 zł, natomiast jego żona otrzymuje emeryturę w wysokości około 1.300 zł. Skarżący przedstawił swoje zobowiązania stałe i miesięczne wydatki, do których zaliczył: raty kredytu – około 28.700 zł; utrzymanie mieszkania – około 1.000 zł; wyżywienie – około 1.000 zł; środki higieniczne – około 300 zł; ubranie – około 300 zł. W uzasadnieniu podniósł, iż z uwagi na ciążące na nim zobowiązania nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 7 września 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak wskazał, nie można przyjąć by wnioskodawca znajdował się w stanie ubóstwa, skoro posiada on majątek nieruchomy i ruchomy o znacznej wartości, jak również stałe źródło dochodów z tytułu działalności gospodarczej (prowadzenie przychodni), zaś jego żona otrzymuje emeryturę (łączny miesięczny dochód około 31.300 zł netto miesięcznie). Odnosząc się do wskazanych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków, związanych z ratami kredytowymi referendarz zauważył, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędne dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek (kredytów), czy też kosztów działalności gospodarczej. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. W ocenie referendarza analiza wydatków jakie ponosi rodzina wnioskodawcy prowadzi do wniosku, że jest on w stanie ponieść opłatę sądową w wysokości 4.864 zł, skoro miesięczny dochód skarżącego i jego żony (około 31.300 zł) przewyższa znacznie te wydatki, które można zaliczyć do niezbędnych do utrzymania, jak wydatki na wyżywienie, opłaty związane z mieszkaniem, środkami czystości i odzieżą (łącznie obliczone na kwotę około 2.600 zł). W sprzeciwie na ww. postanowienie, skarżący wniósł o jego zmianę i zwolnienie go od kosztów sądowych w całości. Wskazała, że wbrew twierdzeniom referendarza znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Nie ma obecnie zdolności kredytowej, a zobowiązania, które spłaca zaciągną dawno temu. Musi je spłacać, aby nie narazić się na postępowania sądowe czy egzekucyjne, które powiększyłyby jego długi. Skarżący dodał ponadto, że zobowiązania te nie zostały zaciągnięte na cele prywatne (zbytkowne, czy poprawiające standard życia), lecz na cele związane z prowadzoną działalnością gospodarczą – zapewnienie odpowiedniej jakości obsługi medycznej pacjentów przychodni oraz wypłacania wynagrodzenia pracownikom tej przychodni. Wojewódzki sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369) – dalej jako: "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Na wstępie wskazać należy, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej mu poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego, dlatego powinnością wnioskodawcy jest dokładne i zgodne z prawdą, przedstawienie własnej sytuacji majątkowej oraz wykazanie, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W ocenie Sądu, analizując sytuację majątkową i rodzinną Skarżącego, należało się zgodzić z referendarzem sądowym, że Skarżący nie wskazał na żadną okoliczność, która uniemożliwiłaby mu uiszczenie kwoty 4.864 zł tytułem wpisu od skargi. W ocenie Sądu referendarz sądowy trafnie zauważył, że Skarżący posiada działkę rolną o pow. 400 m2 oraz lokal użytkowy służący do prowadzenia przychodni o pow. około 400 m2, poza tym prowadzi działalność gospodarczą i uzyskuje z tego tytułu miesięczny dochód w wysokości około 30.000 zł, zaś jego żona otrzymuje emeryturę w wysokości 1.300 zł miesięcznie. Skarżący przedstawił również swoje zobowiązania stałe i miesięczne wydatki, do których zaliczył: raty kredytu – około 28.700 zł; utrzymanie mieszkania – około 1.000 zł; wyżywienie – około 1.000 zł; środki higieniczne – około 300 zł; ubranie – około 300 zł. Analiza wydatków rodziny wnioskodawcy doprowadziła referendarza do uzasadnionego wniosku, że nie można przyjąć by wnioskodawca wraz z rodziną znajdował się w stanie ubóstwa, skoro posiada on majątek nieruchomy o znacznej wartości, jak również stałe źródło dochodów z tytułu działalności gospodarczej. Wskazać w szczególności należało, iż wnioskodawca osiąga miesięcznie dochody o znacznej wartości – około 30.000 zł. Kwota ta wielokrotnie przewyższa zatem wysokość kosztów sądowych ciążących na Skarżącym w przedmiotowej sprawie. Podkreślić należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06). W postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W przedstawionym kontekście zasadna jest ocena referendarza sądowego, iż opłacenie wpisu przez Skarżącego w rozpoznawanej sprawie może doprowadzić jedynie do uszczerbku na jego majątku, a nie do uszczerbku utrzymania koniecznego Skarżącego i jego rodziny. Ponadto, jak słusznie zauważył referendarz sądowy, nie można przyjąć że zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. Podkreślić przy tym należy, że zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych do utrzymania to nie tylko – jak zasugerowano w sprzeciwie – wydatki na cele zbytkowne, czy poprawiające standard życia, lecz także wydatki na rozwój prowadzonej działalności gospodarczej. Referendarz prawidłowo zauważył, że skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Koszty postępowania należy bowiem traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Analiza wydatków jakie ponosi rodzina wnioskodawcy doprowadziła referendarza do słusznego wniosku, że jest on w stanie ponieść opłatę sądową w wysokości 4.864 zł, skoro jego miesięczny dochód (około 30.000 zł) przewyższa znacznie te wydatki, które można zaliczyć do niezbędnych do utrzymania, jak wydatki na wyżywienie, opłaty związane z mieszkaniem i środkami czystości (łącznie obliczone na kwotę 2.600 zł). Referendarz trafnie przypomniał, iż opłaty sądowe winny być traktowane na równi z pozostałymi wydatkami, które nie są niezbędne dla egzystencji (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2006 r. o sygn. akt II OZ 830/06). Instytucja prawa pomocy znajduje bowiem zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na spłatę innych zobowiązań. Na szczególną uwagę zasługuje stwierdzenie referendarza, że nie godzi się by prawa pomocy udzielać stronom, których sytuacja majątkowa jest na tyle dobra, że mogą pozwolić sobie na zaciąganie zobowiązań prywatnych (kredytów, pożyczek), których celem nie jest podstawowa egzystencja czy zdrowie. Instytucja prawa pomocy została bowiem przewidziana przez ustawodawcę dla osób najuboższych, które nie posiadają majątku ani środków na wydatki związane z podstawowym utrzymaniem, a które tym bardziej nie mogą sobie pozwolić nawet na wnioskowanie o pożyczkę (kredyt) z uwagi na brak zdolności kredytowej. Gdyby przyjąć stanowisko odmienne, to konieczność spłacania takich zobowiązań zawsze stanowiłaby przeszkodę w ponoszeniu kosztów sądowych. Ponadto uwzględnienie zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy mogłoby godzić w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa innych obywateli, którzy będąc w takiej samej sytuacji życiowej i zarobkowej nie zaciągają tego rodzaju zobowiązań. Nie podważając przy tym prawa każdego obywatela do swobodnego kształtowania swojej sytuacji finansowej, nie można jednak zaakceptować postawy polegającej na zaciąganiu zobowiązań finansowych o charakterze prywatnym i jednoczesnym występowaniu o pomoc państwa przy założeniu a priori jej zasadności, z uwagi na brak środków finansowych wynikający z konieczności zaspokojenia tych zobowiązań. Próby wykorzystywania omawianej instytucji w opisanej sytuacji oceniać należy negatywnie również z tego względu, że wiążą się one z przeniesieniem kosztów w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, skoro to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. Sąd stwierdza, że referendarz sądowy w sposób pełny i wnikliwy dokonał analizy sytuacji materialnej Skarżącego. Powyższej oceny Skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.