V SA/Wa 1511/14

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 24 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] 2014 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. G. P. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i synem, posiada dom o pow. 190 m2 oraz piekarnię o pow. 250 m2, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż jego żona uzyskuje dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości 2.200 zł netto miesięcznie, zaś prowadzona przez niego działalność gospodarcza nie przynosi dochodu. W uzasadnieniu podniósł, iż znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej i rodzinnej. Wyjaśnił, że posiada majątek ruchomy, między innymi piece piekarnicze, samochody dostawcze, jednakże prowadzona działalność nie przynosi żadnych wymiernych dochodów. Żona skarżącego pracuje w szkole. Ponieważ przebywa na zwolnieniach lekarskich, a po narodzeniu dziecka przejdzie na urlop macierzyński, jej pobory zmniejszą się (nie będzie uzyskiwać dodatkowych dochodów z tytułu świadczenia pracy w godzinach nadliczbowych). Skarżący opisał dolegliwości zdrowotne własne oraz żony. Podał, że małżonkowie ponoszą wysokie koszty leczenia i rehabilitacji. Z powodu trudnej sytuacji finansowej rodzinę wspiera finansowo matka skarżącego. Do wniosku załączył dokumentację medyczną, kopie zwolnień lekarskich, wydruki zeznań podatkowych PIT – 36 za lata 2012-2013, kopię decyzji ZUS Oddział w Płocku z [...]2013 r. przyznającą świadczenie rehabilitacyjne oraz kopię umowy o pracę potwierdzającą, że skarżący zatrudnił w prowadzonej piekarni osobę na stanowisko kierownika. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z dnia [...] 2014 r. wezwano go do dodatkowego oświadczenia poprzez udzielenie konkretnych informacji oraz złożenie określonych dokumentów. W odpowiedzi skarżący nadesłał pismo z dnia [...] 2014 r., w którym wyjaśnił, iż miesięczna pomoc od matki wynosi około 1.000 zł, nie posiada oszczędności pieniężnych ani lokat, posiada 6 samochodów dostawczych o łącznej wartości około 60.000 zł, a w związku z prowadzonym handlem samochodami posiada dwa samochody o łącznej wartości około 160.000 zł, w okresie od stycznia do czerwca 2014 r. odnotował stratę w prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 48.533,27 zł. Żona skarżącego posiada samochód zakupiony na kredyt, miesięczna rata kredytu wynosi około 680 zł. Opisując miesięczne wydatki wskazał gaz, wodę, prąd, tv, net, telefon w łącznej wysokości około 1.000 zł, jedzenie, leki – około 1.000 zł, ubrania – około 300 zł, rata kredytu hipotecznego – 1.200 zł. Do pisma załączył wyciągi z rachunków bankowych i dokumenty potwierdzające wydatki mieszkaniowe, a także wydruki zeznań podatkowych za lata 2011, 2012 i 2013. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W przypadku wnioskodawcy z urzędu wiadomym jest, iż zainicjował on w tutejszym Sądzie pięć postępowań, w których został wezwany do uiszczenia wpisów sądowych w łącznej wysokości 2.166 zł. Oceniając złożone przez wnioskodawcę oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania uznano, iż nie wykazał tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z wyłuszczonych niżej względów. Po pierwsze zauważyć trzeba, że wnioskodawca posiada majątek nieruchomy i ruchomy, którego znaczna wartość nie pozwala zaliczyć go do kategorii osób żyjących w ubóstwie. Wskazać należy na dom o pow. 190 m2 oraz budynek piekarni o pow. 250 m2, a także posiadane samochody dostawcze (6 sztuk), każdy o wartości około 10.000 zł, jak również samochody przeznaczone na sprzedaż o łącznej wartości około 160.000 zł. Przypomnieć warto, iż w orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Następnie należało mieć na uwadze, że zarówno wnioskodawca, jak również jego żona posiadają stałe źródła dochodów. Skarżący prowadzi działalność gospodarczą, która na dzień złożenia wniosku o prawo pomocy nie została zlikwidowana. Z załączonych do wniosku o przyznanie prawa pomocy deklaracji podatkowych wynika, że w 2013 r. strata na działalności gospodarczej wyniosła (-)74.575,56 zł, a w 2012 r. skarżący osiągnął dochód z prowadzonej działalności w wysokości 30.010,91 zł. Zgodnie ze złożonym oświadczeniem za I półrocze 2014 r. strata wyniosła (-)48.533,27 zł. Ponadto w 2013 r. skarżący uzyskał przychód z innych źródeł niż działalność gospodarcza (18.225,02 zł) oraz wykazał nadpłatę w podatku za ten rok w wysokości 12.349 zł. Odnosząc się do złożonego oświadczenia, że skarżący prowadzi działalność przynoszącą stratę, wskazać należy, że ujemny bilans za ostatni rok podatkowy oraz I półrocze roku bieżącego nie może zostać przełożony wprost na ocenę zasadności zwolnienia skarżącego z kosztów sądowych. Istotne jest, że skarżący uzyskuje wysokie przychody z prowadzonej działalności gospodarczej. W 2012 r. – osiągnął przychody w wysokości 1.939.052,16 zł, w 2013 r. – w wysokości 1.578.821,05 zł. Pamiętać także trzeba, iż do kosztów uzyskania przychodów, które kształtują wysokość dochodu lub straty skarżący zalicza między innymi bieżące koszty prowadzonej działalności, a więc opłaty z tytułu zużycia mediów, paliwa do pojazdów, wynagrodzeń, usług księgowych, prawnych, należności publicznoprawnych (składek ubezpieczeniowych i podatków), również raty spłacanego kredytu, o ile jest związany z prowadzoną dzielnością gospodarczą. Wnioskodawca, ponosząc w 2013 r. koszty przekraczające uzyskane przychody (1.653.396,61 zł), dysponował środkami finansowymi na ich poniesienie. Niezależnie od powyższego uzyskał dochód z innego źródła oraz wykazał nadpłatę w podatku. Zwrot podatku zasilił budżet domowy. Żona wnioskodawcy pracuje i uzyskuje miesięczny dochód w wysokości około 2.500 zł netto. Okresowe zwolnienia od pracy oraz planowany urlop macierzyński nie mogą przemawiać za uwzględnieniem wniosku. Wypada zauważyć, że w okresach zwolnień lekarskich oraz urlopu macierzyńskiego żonie wnioskodawcy przysługuje zasiłek. Z wyciągu z rachunku bankowego żony skarżącego wynika, iż oprócz wynagrodzeń za pracę otrzymała zwrot podatku PIT za rok 2013 w wysokości 1.109 zł (29.05.2014 r.; k. 79 akt sądowych), świadczenie z funduszu socjalnego w wysokości 710 zł (12.06.2014 r.; k. 80 akt sądowych), a także świadczenie z polisy w wysokości 1.600 zł (1.07.2014 r.; k. 81 akt sądowych). Mając powyższe na uwadze, przypomnieć wypada stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, iż "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę". Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu [...] przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Wzięto w końcu pod uwagę operacje dokonywane na rachunku bankowym wnioskodawcy, które wskazują na obrót środkami pieniężnymi w wysokości, która przekracza ciążące na skarżącym łączne koszty wpisów sądowych w 5 sprawach (2.166 zł) przy uwzględnieniu oświadczonych wydatków niezbędnych dla utrzymania. Analiza przedłożonych wyciągów prowadzi do wniosku, iż wnioskodawca dokonuje operacji finansowych na bieżąco, zaś wysokość środków pieniężnych jakimi operuje jest znaczna. Wnioskodawca jest dostawcą wyrobów piekarniczych, posiada stałych odbiorców i otrzymuje stałe wpływy z tytułu ich sprzedaży, o czym świadczą przelewy bankowe. Należało także mieć na uwadze, iż wnioskodawca dokonywał wpłat gotówkowych na rachunek bankowy – w dniu 10 kwietnia 2014 r. wpłata w wysokości 10.000 zł, w dniu 15 kwietnia 2014 r. wpłata w wysokości 38.000 zł (k. 85 akt sądowych), czy w dniu 15 maja 2014 r. wpłata w wysokości 2.500 zł (k. 94 akt sądowych), otrzymał zwrot polisy z towarzystwa ubezpieczeniowego w wysokości 14.125,88 zł (14.04.2014 r.; k. 88 akt sądowych), zwrot podatku PIT za rok 2013 w wysokości 10.664 zł (28.04.2014 r.; k. 90 akt sądowych) oraz zwrot podatku VAT za 3/2014 w wysokości 45.000 zł (23.06.2014 r.; k. 105 akt sądowych). Stan rachunku bankowego na dzień 30 czerwca 2014 r. nie jest ujemny i wynosi 2.087,52 zł. Ustosunkowując się do podnoszonych przez skarżącego trudności związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą podnieść należy, iż wpis sądowy jako wydatek wiąże się z bieżącą działalnością przedsiębiorców, wpływa na wysokość strat finansowych ogółem, zatem winien być traktowany na równi z innymi wydatkami, które powinny zostać pokryte z bieżących dochodów. Należy również zauważyć, że w przypadku przedsiębiorców wnoszących o przyznanie prawa pomocy, zasadnicze znaczenie ma fakt, iż sprawa ma ścisły związek z prowadzoną przez nich działalnością i możliwość prowadzenia takiej działalności nie powinna – z reguły – obciążać dochodów budżetowych Skarbu Państwa. Gdyby przyjąć odmienne stanowisko, budżet ten, a w konsekwencji całe społeczeństwo miałoby kredytować działania skarżących, związane z dochodzeniem przed sądami określonych roszczeń, czy też – jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, kwestionujących na drodze sądowej decyzję organu administracji publicznej. Skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, zaś podmiot prowadzący działalność gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych. Odnosząc się natomiast do uwzględnionej w wydatkach własnych raty kredytu za działkę, przypomnieć trzeba, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami (por. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). Z kolei w postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Warto na koniec przywołać stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, zajęte w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, zgodnie z którym, rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Reasumując, jeżeli wnioskodawca dysponuje jakimikolwiek zasobami majątkowymi to winien partycypować w kosztach postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.