V SA/Wa 159/12

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi K. W. na postanowienie Prezesa Agencji Rynku Rolnego z dnia [...] grudnia 2011 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie udzielenia wsparcia w sektorze owoców i warzyw postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych K. W. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na postanowienie Prezesa Agencji Rynku Rolnego z 13 grudnia 2011r. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z synem. Oświadczył, iż posiada dom o powierzchni 90 m2, mieszkanie o powierzchni 16 m2, stodołę oraz nieruchomość rolną o pow. 3 ha. Podał, że syn posiada wspólny dom i 1,80 ha nieruchomości rolnej. Wyjaśnił także, że wraz z synem i jego ośmioosobową rodziną utrzymuje się z jego świadczenia emerytalnego w wysokości 1300 złotych. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 14 lutego 2012 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. Pismem z 2 marca 2012 r. (data nadania) wnioskodawca przesłał wypełniony formularz PPF w którym podał odmienne dane w zakresie osób prowadzących z nim gospodarstwo domowe i wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z synem i jego żoną oraz ośmiorgiem wnuków w wieku od 4 do 19 lat. Wyjaśnił także, że posiada dom o powierzchni 94 m2, stodołę, stajnię nieruchomość rolną o pow. 3,02 ha. Stwierdził także w rubryce 8, że osoby z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe posiadają 1,5 ha nieruchomości gruntowej oraz mieszkanie o pow. 60 m2. Podał, że miesięcznie cała rodzina uzyskuje następujące dochody: emerytura skarżącego 1314 złotych, zasiłek rodzinny 1490 złotych, zasiłek opiekuńczy – 400 złotych oraz raz w roku dopłaty do gruntów rolnych w wysokości 3419 złotych. Natomiast wydatki skarżący określił na kwotę ok. 4500 złotych. Do pisma załączył PIT 40A, pierwszą stronę decyzji o przyznaniu płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego oraz zaświadczenia o powierzchni gruntów i ich dochodowości. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy powinna być zatem stosowana w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Jednocześnie, zawarte w omawianym przepisie określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa. Zatem rozstrzygnięcie będzie zależało od tego, co zostanie przez wnioskodawcę udowodnione. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 7 lutego 2012 r., budziły wątpliwości, co do stanu osobowego rodziny i ich dochodów oraz były niewystarczające do oceny czy nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, czy skarżący wraz z dorosłym synem osiągają dochody, posiadają zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym i jakie ponoszą wydatki. Wprawdzie w "nowym wniosku" z 2 marca 2012r. wnioskodawca dokonał odpowiedzi na część postawionych pytań, jednakże nie wykazał dokumentami wysokość uzyskiwanych przez niego i jego rodzinę dochodów, nie wykazał również czy posiadają zasoby pieniężne zgromadzone np. na rachunku bankowym, jakie ponoszą wydatki i w jakiej wysokości, jak również nie wykonał drugiej części zarządzenia, tj. nie nadesłał wszystkich wskazanych dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Należy podkreślić za Naczelnym Sądem Administracyjnym (postanowienie z 5 listopada 2010r., sygn. akt II GZ 318/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Podkreślić należy, iż skarżący w żaden sposób nie odniósł się do posiadanego rachunku bankowego. Należy wskazać, iż skarżący otrzymuje dopłaty do gruntów rolnych. W związku z tym trzeba zauważyć, iż zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz.U. Nr 10, poz. 76 ze zm.) ewidencja producentów zawiera numer rachunku bankowego producenta lub osoby, o której mowa w pkt 5. Wnioskodawca, aby złożyć wniosek o przyznanie jakiejkolwiek płatność, winien najpierw złożyć wniosek o wpis do ewidencji producentów, wraz z podaniem m.in. rachunku bankowego, na który będą przesyłane przyznane płatności. Ponadto we wniosku o udzielenie wsparcia w sektorze owoców i warzyw skarżący podał konkretny nr rachunku bankowego, na który miała zostać przekazana pomoc. Dlatego też należy uznać, iż skarżący posiada rachunek bankowy, którego stanu mimo wezwania nie ujawnił. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Skarżący w odpowiedzi na wezwanie nadesłał jedynie decyzję przyznającą płatności do gruntów rolnych, PIT 40A oraz zaświadczenia wskazujące na powierzchnię i dochodowość gospodarstwa rolnego. Odnosząc się do powyższego należy zauważyć, iż skarżący mimo wezwania nie złożył oświadczenia odnoszącego się do ponoszonych miesięcznych wydatków, nie nadesłał również odcinku swojej emerytury i dowodów potwierdzających uzyskiwane zasiłki wraz z informacją w jaki sposób przekazywane są środki finansowe (gotówka, przelew) oraz wyciągu z posiadanego rachunku bankowego i ewentualnie innych rachunków bankowych jeżeli takowe posiada jego rodzina. Nie można również uznać za odpowiedź na pytanie o zasoby pieniężne lokowane na rachunkach bankowych oświadczenia wnioskodawcy – złożonego we wniosku z 2 marca 2012 r. – iż nie posiada zasobów pieniężnych (pola formularza odnoszące się do zasobów pieniężnych zostały wykreślone), albowiem w subiektywnej ocenie wnioskującej strony ewentualnie posiadane zasoby pieniężne gromadzone na rachunku bankowym nie muszą być tożsame z "oszczędnościami" lub majątkiem w potocznym tego słowa znaczeniu. Poza tym dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów wpisu sądowego, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytania o dochodach i posiadanych środkach pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. Ponadto należy podkreślić, że skarżący dwukrotnie zmieniał oświadczenia zarówno w zakresie osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe jak i ich dochodach. W ostatniej wersji wskazał, że miesięczny dochód całej rodziny wynosi 3489 złotych (3204 złotych + (3419 złotych dopłat : 12 m-cy). Natomiast wydatki określił na kwotę 4.500 złotych. Porównując powyższe kwoty należy uznać jego oświadczenia za niewiarygodne, bowiem wydatki przekraczają dochody o kwotę ponad 1000 złotych miesięcznie, a skarżący w żaden sposób nie odniósł się do powyższego. Należy w związku z tym uznać, że skarżący lub osoby prowadzące z nim wspólne gospodarstwo domowe posiadają dodatkowe źródło dochodów, którego skarżący nie ujawnił. Reasumując skarżący mimo wezwania nie nadesłał żądanych dokumentów, a złożone przez niego oświadczenia są niewiarygodne i niespójne. W związku z tym nie można ustalić jakie i w jakiej wysokości osiąga dochody oraz na jaki cel ponosi wydatki. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.