V SA/Wa 186/16

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 1 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie przyznania płatności rolnośrodowiskowej w pomniejszonej wysokości z sankcjami wieloletnimi p o s t a n a w i a: - odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy M. K. (dalej: "Skarżąca" lub "Strona") wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż prowadzi gospodarstwo domowe ze studiującym synem. Z rubryki nr 10 wniosku wynika, że Skarżąca zarabia 2.800 zł, a jej syn otrzymuje rentę w wysokości 750 zł. Do majątku zaliczyła dom o pow. 200 m.kw. (wartość 200.000 zł), nieruchomość rolną o pow. 9 ha, w tym las i użytki zielone (wartość 300.000 zł). Do stałych wydatków miesięcznych Skarżąca zaliczyła koszt energii elektrycznej (350 zł), wody (80 zł), wyżywienia (300 zł), wydatki na edukację syna (2.000 zł), wydatki na ubrania (200 zł), kosmetyki i chemię (150 zł), dojazdy do pracy (100 zł) oraz zobowiązania podatkowe (900 zł w okresie roku). Oświadczyła, że korzysta z kredytów i pożyczek od rodziny i znajomych, ponieważ uzyskiwane dochody są niższe od kosztów utrzymania. Odpowiadając na wezwanie do przedłożenia dodatkowych informacji oraz złożenia dodatkowych dokumentów Skarżąca przedstawiła informację o wysokości miesięcznego wynagrodzenia (2.948 zł brutto), decyzję z (...) marca 2016 r. o waloryzacji renty rodzinnej, decyzje w sprawie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego za lata 2014-2015, informacje PIT/O oraz zeznania podatkowe PIT-37 za lata 2014-2015, informację PIT-8C za 2015 r. Skarżąca oświadczyła, że jej jedynym źródłem dochodu jest umowa o pracę, nie otrzymuje pomocy finansowej od członków rodziny, nie korzysta w pomocy opieki społecznej, samodzielnie utrzymuje studiującego syna. Ze złożonych wyjaśnień wynika również, że Skarżąca nie prowadzi gospodarstwa rolnego i nie uzyskuje z niego dochodów, nie posiada majątku ruchomego innego niż samochód osobowy, w tym sprzętu rolniczego, kont i lokat dewizowych. Również jej syn nie posiada majątku. Wyjaśniła, że jest właścicielką rachunku bankowego, na który wpływa zarówno jej pensja, jak również świadczenie z tytułu renty rodzinnej. Wskazała, że w latach 2011 – 2014 otrzymała dopłaty do gruntu "w łącznej kwocie rocznie 9 tys.". Wśród wydatków związanych z kształceniem syna wymieniała opłatę za wynajem pokoju (700 zł), wyżywienie (700 zł), wydatki na książki i "inne pomoce do nauki" (600 zł). Do miesięcznych stałych wydatków – oprócz wymienionych na formularzu PPF wymieniła koszt utrzymania samochodu (200 zł) oraz wydatki na kulturę i rozrywkę (100 zł). Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Oceniając wniosek zgodnie z powyższymi regulacjami, uznać należało, iż nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem Skarżąca nie wykazała, że spełnia ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, tj. w zakresie częściowym. Rozpoznanie sprawy przez Sąd I instancji jest uzależnione od uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 480 zł. Do przyszłych – niepewnych kosztów postępowania - można zaliczyć opłatę kancelaryjną za wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku w wysokości 100 zł (jedynie w przypadku, gdy Sąd oddali skargę Strony) oraz ewentualny wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 240 zł. Podkreślić należy, że Skarżąca nie poniesie tych kosztów jednorazowo, ale ciężar ich uiszczenia będzie rozłożony w czasie – o ile – co należy powtórzyć pojawi się konieczność ich poniesienia w toku postępowania. Podstawą utrzymania Skarżącej oraz jej syna jest dochód w łącznej wysokości 3.550 zł, w tym z wynagrodzenia za pracę, który według złożonego oświadczenia na formularzu PPF wynosi miesięcznie 2.800 zł oraz świadczenia z tytułu renty rodzinnej wypłacanej synowi Skarżącej w wysokości 759,13 zł (decyzja z 01.03.2016 r. o waloryzacji renty rodzinnej). Równocześnie koszty utrzymania gospodarstwa domowego zostały oszacowane w kwocie 4.080 zł, przy czym należy zwrócić uwagę, że w piśmie, które wpłynęło do Sądu w dniu 27 maja 2016 r. Skarżąca do kosztów stałych zaliczyła również wydatki na utrzymanie samochodu (200 zł) oraz wydatki na kulturę i rozrywkę (100 zł), tym samym oświadczone miesięczne koszty utrzymania wzrosły do kwoty 4.380 zł. Zestawiając wysokość dochodów oraz ponoszonych kosztów miesięcznego utrzymania pojawia się wątpliwość, co do wiarygodności złożonych oświadczeń. Skarżąca oświadczyła, że korzysta z kredytów i pożyczek od rodziny i przyjaciół, ponieważ miesięczne dochody rodziny są niższe od niezbędnych miesięcznych wydatków. Równocześnie odpowiadając na pytanie skierowane do niej w wezwaniu z 28 kwietnia 2016 r., czy korzysta z pomocy finansowej rodziny lub osób trzecich oraz udokumentowanie ewentualnych dochodów oświadczyła, że nie korzysta w pomocy społecznej oraz z pomocy finansowej rodziny lub osób trzecich. Złożone oświadczenia wywołują więc uzasadnione wątpliwości, co do ich wiarygodności. Ponadto Skarżąca nie wykonała wezwania w zakresie udokumentowania miesięcznych wydatków na utrzymanie, w tym zakresie nie przedstawiła żadnych dokumentów potwierdzających, że ponosi koszty utrzymania w kwotach wykazanych na formularzu PPF oraz w złożonym dodatkowo oświadczeniu. Skarżąca nie przedstawiła również wyciągu z rachunku bankowego, oświadczając jedynie, że na jej konto bankowe wpływa tylko pensja oraz renta rodzinna. Przypomnieć należy, że w orzecznictwie sądowym podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Zatem obowiązkiem Skarżącej było wykonanie zarządzenia zgodnie z jego treścią, bądź wykazanie, że jego wykonanie jest niemożliwe lub znacznie utrudnione. Fakt, że Skarżąca nie przedstawiła wyciągu z rachunku bankowego miał istotne znaczenie przy dokonywanej ocenie zasadności przyznania prawa pomocy, bowiem dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne, jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również istotne jest, jak wygląda obrót tymi środkami, a więc, czy Strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Wątpliwości wywołują również wyjaśnienie, zgodnie z którym Skarżąca nie może przedstawić zaświadczenia o wysokości zarobków uzyskanych w 2016 r., ponieważ jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę. Nie można uznać złożonych wyjaśnień za usprawiedliwienie niewykonania wezwania. Zauważyć bowiem należy, że zaświadczenie o wysokości dochodów może wystawić pracodawca, a wiedzę o takiej możliwości należy uznać pośród pracowników za powszechną, chociażby z uwagi na wystawianie takich zaświadczeń na życzenie banków przy okazji występowania np. o kredyty lub pożyczki bankowe. Analizując przedstawione zeznanie podatkowe PIT-37 za 2014 rok wskazać należy, że Strona uzyskała w tym okresie dochody w wysokości 53.242,97 zł, a w 2015 r. w wysokości 49.192,35 zł. Odnosząc się do wyjaśnień dotyczących kosztów utrzymania rodziny wskazać należy, że Skarżąca zaliczyła do nich również koszt utrzymania samochodu (200 zł) oraz wydatki na benzynę (z tytułu dojazdu do pracy - 100 zł). Ponoszonych kosztów nie udokumentowała, dlatego nie można uznać za wiarygodne wyjaśnień, że każdego miesiąca Skarżąca wydaje 200 zł na utrzymanie samochodu, tym bardziej, że Strona nie wskazała, co rozumie przez "koszt utrzymania samochodu", który każdego miesiąca obciąża jej budżet o kwotę 200 zł. Podkreślić należy, że wydatki na benzynę zostały zakwalifikowane jako odrębna pozycja kosztów. Nie można również zaliczyć do kosztów niezbędnego utrzymania wydatków na kulturę i rozrywkę (100 zł). Strona może kształtować swoje wydatki dowolnie, ale nie może równocześnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy, bowiem jako instytucja tzw. "prawa ubogich" jest ono adresowane do osób, dla których pokrycie podstawowych wydatków na życie (wyżywienie, konieczne opłaty, mieszkanie) stanowi trudność. Dodatkowo wskazać należy, że Skarżąca wykazała na formularzu majątek nieruchomy o wartości 300.000 zł (w tym użytki zielone i las). Strona oświadczyła, że nieruchomość nie stanowi gospodarstwa rolnego i nie uzyskuje z posiadanej nieruchomości żadnego dochodu, w tym z tytułu dzierżawy. Podkreślić należy, że podnoszona okoliczność nie zmienia faktu, że posiadana nieruchomość o powierzchni 9 ha stanowi znaczny majątek. Chociażby z tego względu nie można uznać Skarżącej za osobę ubogą. W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należało, iż Skarżąca nie przedstawiła istotnych dla oceny wniosku informacji dotyczących sytuacji majątkowej. Wskazać trzeba, iż występując o prawo pomocy Strona winna liczyć się z tym, iż będzie zobowiązana do wyczerpującego przedstawienia sytuacji majątkowej. Przywołane na wstępie regulacje uprawniają do żądania złożenia nie tylko dodatkowego oświadczenia, ale przede wszystkim do żądania przedłożenia określonych dokumentów (art. 255 p.p.s.a.). W postanowieniu z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Wskazać dodatkowo należy na stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r., sygn. akt II GZ 774/13). Z wyłożonych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.