V SA/Wa 1923/10

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku B. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi B. P. z udziałem M. W. na decyzję Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] czerwca 2010 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu najmu lokalu użytkowego; postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego i adwokata. B. P. i M. W. składając zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 listopada 2010r. w przedmiocie odmowy wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji wystąpili (oddzielnie) z wnioskami o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego i adwokata. B. P. wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z rodzicami i dorosłym bratem. Oświadczył, iż posiada mieszkanie o powierzchni 75 m2 oraz samochód osobowy T. [...] z 2004r. Wyjaśnił, iż obecnie nie uzyskuje żadnych dochodów, rodzice i brat natomiast uzyskują dochody w łącznej wysokości ok. 6300 złotych. Wskazał, iż nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 24 grudnia 2010 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. . W dniu 7 stycznia 2010 r. (data złożenia) skarżący nadesłał dodatkowe oświadczenie, w którym zmienił poprzednie oświadczenia i wskazał, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Wyjaśnił, iż do rodziców należy mieszkanie i wszystko co w nim się znajduje. W mieszkaniu tym nie ma ani jednej rzeczy którą skarżący zakupił osobiście. Oświadczył, iż wszystkie pieniądze jaki posiadał wydał na założenie swojej firmy. Ponadto podał, iż na prośbę matki ojciec zgodził się na czasowe nieodpłatne użytkowanie przez niego pokoju i podstawowe wyżywienie. Obecnie przygotowuje się do wznowienia studiów i zatrudnia się dorywczo aby zaspokoić podstawowe potrzeby i zobowiązania. Wyjaśnił, iż nie posiada oszczędności, majątku i nie otrzymuje wsparcia od znajomych, ani organizacji społecznych. Do pisma załączył: zeznanie podatkowe PIT-36L za 2009 rok, potwierdzenie salda z jednego rachunku bankowego oraz oświadczył (5 stycznia 2011r.), że po otrzymaniu wyciągu z drugiego rachunku bankowego niezwłocznie prześle go do Sądu. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 5 grudnia 2010 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, czy skarżący posiada zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym. Wprawdzie w piśmie procesowym z 7 stycznia 2011r. wnioskodawca dokonał odpowiedzi na część postawionych pytań, jednakże nie wskazał, czy posiada zasoby pieniężne zgromadzone np. na rachunku bankowym, jak również nie wykonał drugiej części zarządzenia z 24 grudnia 2010 r., tj. nie nadesłał wszystkich wskazanych dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytanie o posiadanie środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Podkreślić należy, iż nie można uznać za odpowiedź na pytanie o zasoby pieniężne lokowane na rachunkach bankowych oświadczenia wnioskodawcy – złożonego w piśmie z 7 stycznia 2010 r. – iż nie posiada oszczędności, albowiem w subiektywnej ocenie wnioskującej strony ewentualnie posiadane zasoby pieniężne gromadzone na rachunku bankowym nie muszą być tożsame z "oszczędnościami" w potocznym tego słowa znaczeniu. Poza tym dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie. W tym miejscu należy zauważyć, iż skarżący mimo wezwania nie załączył wyciągów za okres trzech miesięcy z posiadanych rachunków bankowych. W stosunku do jednego z rachunków bankowych załączył jedynie potwierdzenie salda, co nie jest równoznaczne z wyciągiem bankowym, bowiem nie są tam uwidocznione obroty na rachunku. Natomiast w stosunku do drugiego rachunku bankowego mimo wskazania, że zostanie on przesłany, do dnia dzisiejszego skarżący nie nadesłał żądanego wyciągu. Należy podkreślić za Naczelnym Sądem Administracyjnym (postanowienie z 5 listopada 2010r., sygn. akt II GZ 318/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Mając zatem na uwadze, iż wezwanie nie zostało przez wnioskodawcę wykonane w zakreślonym terminie, uznać należało, iż nie wykazał on, że w odniesieniu do jego osoby wystąpiła ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym (w niniejszej sprawie ewentualne ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi, biorąc pod uwagę koszty niezbędnego utrzymania. Niezależnie od powyższego należy zwrócić uwagę, iż złożone oświadczenia są niewiarygodne. Skarżący bowiem dopasowuje swoją sytuację do zadawanych pytań. Pierwotnie twierdził, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z rodzicami i bratem, następnie zmienił oświadczenie i wskazał, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe oraz że nie posiada jakiegokolwiek majątku. Zmiana oświadczenia nastąpiła na skutek szczegółowych pytań dotyczących stanu majątkowego rodziców i brata. Należy zauważyć, iż zgodnie z Art. 133 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Podobne zapisy w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym dotyczą obowiązków alimentacyjnych w stosunkach między rodzeństwem. W związku z powyższym podnoszone przez skarżącego argumenty są niezasadne. Na zakończenie należy zauważyć, iż skarżący posiada samochód osobowy marki T [...] z 2004r. i w związku z tym kosztów utrzymania samochodu w żaden sposób nie można uznać za wydatki niezbędne do utrzymania koniecznego. Wskazać bowiem należy, iż o ile posiadanie samochodu mieści się w ramach współczesnych standardów życiowych, o tyle w przypadku osoby ubiegającej się o prawo pomocy standard ten przekracza. Co więcej, w związku z tym, że posiadany samochód nie jest środkiem za pomocą, którego skarżący uzyskuje dochody, to mógłby zostać sprzedany, a z uzyskanej kwoty (z jej nieznacznej części) mogłyby zostać pokryte koszty ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.