V SA/Wa 2039/16

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. N. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia ... maja 2016 r. Nr ... w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu ułatwiania startu młodym rolnikom p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. M. N. (dalej: "Skarżący" lub "Strona") złożył na urzędowym formularzu (PPF) wniosek o przyznanie prawa pomocy. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż prowadzi gospodarstwo domowe z żoną oraz dwojgiem niepełnoletnich dzieci. Do majątku Skarżący zaliczył dom o powierzchni 100 m.kw. i wartości około 100.000 zł, gospodarstwo rolne o pow. 5 ha oraz budynki gospodarcze wchodzące w skład gospodarstwa. Z oświadczenia wynika także, że jest dzierżawcą nieruchomości gruntowej o powierzchni 7,8 ha. Skarżący zaznaczył jednak, że część zawartych umów dzierżawy została wypowiedziana. We wniosku oświadczono również, że rodzina utrzymuje się z pensji Skarżącego (2.600 zł), gospodarstwa rolnego (2.000 zł), zasiłku macierzyńskiego (1.000 zł) oraz świadczenia rodzinnego (500 zł). Łączny dochód czteroosobowej rodziny wynosi 6.100 zł. Stałe miesięczne wydatki, według szacunków Skarżącego, wynoszą około 3.690 zł (oprócz wydatków na żywność i kosztów prowadzenia gospodarstwa rolnego). Strona zaliczyła do nich czynsz dzierżawny, podatek rolny, czynsz wynajmu mieszkania, koszty utrzymania domu, koszty leczenia, ratę kredytu, koszty dojazdu do pracy oraz wydatki na edukację syna. Skarżący oświadczył również, że jest osobą niepełnosprawną z orzeczonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, a ponadto na skutek odmowy wypłaty dopłat rolniczych zalega z opłacaniem podatków, czynszu dzierżawnego oraz nie posiada środków na prowadzenie gospodarstwa rolnego. W związku z nieprecyzyjnym określeniem na formularzu PPF zakresu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z uwagi na to, że złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, pismem z 11 października 2016 r. Sąd wezwał Skarżącego do wskazania zakresu wniosku, a także do udzielenia dodatkowych informacji i złożenia określonych dokumentów. Odpowiadając na wezwanie do przedłożenia dodatkowych informacji oraz złożenia dodatkowych dokumentów Skarżący oświadczył, że nie posiada z żoną jakichkolwiek oszczędności i lokat. Do pisma przewodniego Skarżący załączył informację o wysokości wynagrodzenia, umowę o świadczenie usług szkoleniowych, skierowanie do poradni specjalistycznej, koszty telewizji, telefonu oraz internetu, bankowe potwierdzenie przelewu, arkusz ustalenia wartości pojazdu w stanie uszkodzonym (w związku z kolizją samochodu), informacje o stanie zdrowia, skierowanie do lekarza specjalisty oraz skierowanie na odczulanie, wywiad lekarski, zalecenia co do leczenia. Skarżący dodał, że w wyznaczonym terminie nie jest w stanie przedstawić dokumentów potwierdzających wysokość dochodów z gospodarstwa rolnego ani wysokości kosztów ponoszonych na jego prowadzenie. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 oraz art. 258 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej " p.p.s.a", referendarz sądowy może - na wniosek strony złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania - przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmuje natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika. W rozpoznawanej sprawie, w związku z nieprecyzyjnym określeniem na formularzu PPF zakresu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd wezwał Skarżącego do wyjaśnienia, czy wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych, czy również wnosi o ustanowienie pełnomocnika procesowego. Skarżący nie złożył wyjaśnień we wskazanym zakresie, dlatego – zgodnie przekazaną Skarżącemu informacją – wniosek zostanie oceniony pod kątem spełnienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić należy, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od tej zasady. Literalna wykładnia właściwych w sprawie regulacji prawnych nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Oceniając wniosek zgodnie z powyższymi regulacjami, uznać należało, iż nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem Skarżący nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, tj. w zakresie częściowym. Analizując złożone oświadczenia stwierdzić należy, że Skarżący nie przedstawił wszystkich dokumentów i informacji wskazanych w wezwaniu z (...) października 2016 r. W konsekwencji nie jest możliwa ocena, czy Skarżący spełnia warunki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Złożone oświadczenia są nieprecyzyjne i nie można na ich podstawie dokonać rzetelnej oceny sytuacji finansowej, majątkowej i osobistej Strony. Składane wyjaśnienia są nieprecyzyjne, wybiórcze i mało wiarygodne. Według oświadczenia Skarżącego złożonego na formularzu PPF oraz w piśmie z (...) października 2016 r. podstawą utrzymania rodziny jest wynagrodzenie w kwocie 2.615 zł, dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 2.000 zł, zasiłek macierzyński w kwocie 1.000 zł oraz świadczenie rodzinne w wysokości 500 zł. Skarżący zadeklarował, że miesięczne zobowiązania i stałe wydatki rodziny wynoszą 3.690 zł, ale wskazana kwota nie obejmuje wydatków na wyżywienie rodziny oraz wydatków na gospodarstwo rolne. Do miesięcznych zobowiązań i stałych wydatków Skarżący zaliczył czynsz dzierżawny, podatek rolny, czynsz wynajmu mieszkania, koszty utrzymania domu oraz wynajmowanego mieszkania, koszty leczenia, ratę kredytu, koszty dojazdu do pracy oraz wydatki na edukację syna. Podkreślić należy, że Skarżący odpowiadając na wezwanie Sądu z 11 października 2016 r. nie załączył do odpowiedzi z 20 października 2016 r. dokumentów, do których się odwołuje się w piśmie. Skarżący wykazał wysokość zarobków uzyskanych w czerwcu 2016 r., ale nie udokumentował dochodów żony. Jego oświadczenie, że żona otrzymuje zasiłek macierzyński w wysokości 80 % płacy minimalnej nie jest udokumentowaniem podnoszonej okoliczności. Podkreślić należy, że Skarżący został wezwany do przedstawienia zaświadczenia o wysokości dochodów uzyskiwanych w roku 2016 albo innych dokumentów wskazujących na wysokość uzyskiwanych dochodów. Ponadto Skarżący nie przedstawił odpisów zeznań podatkowych za lata 2014-2015 ani własnych ani żony. Wbrew oświadczeniu złożonym w piśmie z 20 października 2016 r. Skarżący nie przedstawił cyt.: "obecnego stanu konta z zadłużeniem (kredyt rolniczy) w BGŻ. Nie można również uznać, że pośród załączników znajdują się dokumenty dotyczące cyt.: "obecnego stanu konta PKO". Do pisma Skarżący załączył jedynie wydruk z rachunku bankowego prowadzonego przez PKO BP S.A. potwierdzający przelew kwoty 250 zł na rzecz Santander Consumer Bank S.A. Zgodnie z oświadczeniem kredyt w tym banku został zaciągnięty w celu uzyskania środków na leczenie oraz zakup samochodu. Podkreślić jednak należy, że Skarżący nie nadesłał umów kredytowych wraz z harmonogramem spłaty zobowiązań. Nie przedstawił również zaświadczenia z urzędu gminy wskazującego wysokość dochodów uzyskiwanych z nieruchomości rolnej i prowadzonego gospodarstwa rolnego w latach 2014 – 2015 oraz decyzji w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości oraz podatku rolnego za lata 2015 – 2016. W kontekście oceny zasadności zwolnienia Strony od kosztów sądowych w rozpoznawanej sprawie istotna jest również okoliczność, że Skarżący nie nadesłał wyciągów z rachunków bankowych. Podkreślić należy, że dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy szczególnie istotna jest analiza wyciągów z rachunków bankowych. Wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 6 listopada 2015 r., sygn. akt I GZ 726/15 podkreślił, że to strona domagająca się przyznania prawa pomocy powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że odmowa przedstawienia dokumentów w postaci wyciągów z rachunków bankowych uniemożliwia dokonanie rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy i zwrócił uwagę, że usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być okoliczność, że ich uzyskanie z banku wiąże się z koniecznością uiszczenia wymaganej przez bank opłaty. Podkreślić należy, że w orzecznictwie sądowym podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Fakt, że Skarżący nie przedstawił wyciągu z rachunku bankowego miał istotne znaczenie przy dokonywanej ocenie zasadności przyznania prawa pomocy, bowiem dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne, jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również istotne jest, jak wygląda obrót tymi środkami, a więc, czy Strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Ponadto – wbrew oświadczeniu złożonemu w piśmie z 20 października 2016 r. - Skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających, że ponosi koszty niezbędnego utrzymania w kwotach wykazanych na formularzu PPF Do pisma nie załączył dokumentów potwierdzających koszty wynajmu mieszkania, wydatków na energię w wynajmowanym mieszkaniu w Stąporkowie, kosztów utrzymania domu w Górkach. Niezależnie od powyższego, wskazać należy, że nie wszystkie zadeklarowane wydatki można uznać za niezbędne dla koniecznego utrzymania Skarżącego i jego rodziny, a tylko takie mogą zostać uwzględnione, przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie wydaje się zasadne zaliczenie do niezbędnych kosztów utrzymania wydatków na opłacenie telewizji cyfrowej (100 zł), internetu (49 zł). Nie ma znaczenia dla oceny zasadności wniosku również okoliczność zmniejszenia wartości samochodu w związku z jego kolizją. Nie mieszczą się w zakresie pojęcia "wydatków niezbędnych dla koniecznego utrzymania rodziny" również zobowiązania, zarówno prywatnoprawne (np. kredyty), jak i zobowiązania publicznoprawne (np. podatki, składki ubezpieczeniowo-zdrowotne). Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Kredyty zaciągnięte przez Skarżącego nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Za wybiórcze i niejasne uznać należy wyjaśnienia dotyczące kosztów i dochodów z prowadzonego gospodarstwa rolnego. Na formularzu PPF Skarżący oświadczył, że miesięczny dochód z gospodarstwa wynosi 2.000 zł, ale nie wskazał wysokości wydatków na jego prowadzenie. W swoim piśmie z 20 października 2016 r. wskazał, że nie ma możliwości przedstawić w ciągu 7 dni dokumentacji dotyczącej kosztów i przychodów z gospodarstwa. Wskazać należy, że w wezwaniu z 11 października 2016 r. wyznaczono Skarżącemu 10-dniowy termin na uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć ponadto należy, że Skarżący nie uzasadnił, dlaczego nie jest w stanie wymaganych dokumentów przedstawić. Wskazanie na względy osobisto – rodzinno – zdrowotne nie można uznać na uprawdopodobnienie braku możliwości wykazania przychodów oraz kosztów prowadzenia gospodarstwa. Niezależnie od powyższego Skarżący nie wyjaśnił jak wykorzystuje posiadaną nieruchomość rolną i prowadzone gospodarstwo rolne, nie wyjaśnił, jaki rodzaj działalności rolniczej prowadzi, czy hoduje zwierzęta, uprawia rośliny, a może prowadzi działalność innego rodzaju. Podkreślić natomiast należy, że Strona jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 5 ha. Skarżący nie wskazał wartości nieruchomości rolnej, ale uznać należy, że posiadana nieruchomość o powierzchni 5 ha stanowi znaczny majątek. Chociażby ze względu na własność nieruchomości nie można uznać Skarżącego za osobę ubogą. W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Zauważyć należy, że według złożonego oświadczenia Skarżący uzyskał dwa kredyty bankowe, a więc w ocenie banków Strona posiada zdolność kredytową, co daje gwarancję spłaty zadłużenia. Warto również wskazać, że oprócz majątku w postaci nieruchomości rolnej Skarżący pracuje i uzyskuje w tego tytułu wynagrodzenie. Odnosząc się do podnoszonych okoliczności dotyczących stanu zdrowia Skarżącego i jego syna, wskazać należy, że Strona nie przedstawiła dokumentów stwierdzających niepełnosprawność oraz niezdolność do pracy, w tym opinii biegłych sądowych co do stanu zdrowia i potrzeby stałego leczenia. Skarżący przedstawił natomiast dwa paragony dokumentujące zakup usług w Ś. C. R.. Wynika z nich, że zakupiono karnet rodzinny – 2 miesiące w kwocie 60 zł. Z przedstawionych kserokopii informacji o stanie zdrowia, skierowań do lekarza specjalisty, skierowań na odczulanie oraz zaleceń co do leczenia nie wynika natomiast wysokość kosztów leczenia. Niektóre kserokopie (karta leczenia podtrzymującego, zalecenia co do leczenia) nie są opatrzone podpisem. Reasumując, w ocenie starszego referendarza sądowego zasadny jest wniosek, że Skarżący nie złożył precyzyjnych wyjaśnień zarówno w zakresie dochodów, jak i ponoszonych kosztów utrzymania. W konsekwencji nie jest możliwe określenie rzeczywistych relacji dochodów do wydatków, co pozwoliłoby na ocenę zasadności przyznania prawa pomocy, w tym uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 1.500 zł, od uiszczenia którego zależy rozpoznanie sprawy przez Sąd. Powyższe stanowisko jest również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Wskazać dodatkowo należy na stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r., sygn. akt II GZ 774/13). Z wyłożonych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.